In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Levie, Jaap Aan: de Leve, J. Plaats: Westerbork, kamp Datum|: 1942-10-13 Onderwerp: ze mogen een briefkaart schrijven; graag per expresse een pakket met levensmiddelen; graag contact opnemen met mevrouw S. Keyser in Hoogeveen; Dien en Jo liggen in barak 63, hijzelf in barak 65; hij is op dit moment bij de dokter Waterman en Maurits de Levie werkzaam; inhoud voor pakketten, de mensen krijgen allemaal pakketen…

Van: Levie, Jaap Aan: de Leve, J. Plaats: Westerbork, kamp Datum|: 1942-10-13 Onderwerp: ze mogen een briefkaart schrijven; graag per expresse een pakket met levensmiddelen; graag contact opnemen met mevrouw S. Keyser in Hoogeveen; Dien en Jo liggen in barak 63, hijzelf in barak 65; hij is op dit moment bij de dokter Waterman en Maurits de Levie werkzaam; inhoud voor pakketten, de mensen krijgen allemaal pakketen…

Briefkaart van Jaap Levie aan J. de Leve vanuit kamp Westerbork

Omstanders kamp Westerbork

Werk bewoners buiten kamp Westerbork

Landarbeiders kamp Westerbork

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het project Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;

Harry Pumt, geboren op 10 april 1939 in Den Haag, was de jongste telg uit het gezin Pumt. Hij had twee oudere zusjes, Maria (1930) en Elisabeth (1934), en een oudere broer, Christian (1935). Vader Adolph Pumt was in 1904 in Delft geboren. Het is niet bekend wie zijn moeder was.&nbsp;

In 1943 kregen Harry en zijn familie te maken met de nazimaatregelen tegen de Sinti en Roma. Er kwam onder meer een reisverbod en Sinti en Roma moesten in verzamelkampen buiten de grote steden gaan wonen. Een deel van de Sinti en Roma dook hierop onder of besloot (clandestien) in leegstaande woningen / woonwagens op verscheidene plekken in Nederland te gaan leven. Zo ook de familie van Harry, die een woonwagen aan de Hemsterhuisstraat 145 in “hun eigen” Den Haag betrok.

In mei 1944 ontving de Nederlandse Directeur-Generaal voor de Politie van de bezetter instructies voor een actie gericht tegen Sinti en Roma. Op 16 mei zouden overal in Nederland Sinti en Roma opgehaald moeten worden en naar kamp Westerbork moeten worden overgebracht. In Den Haag ging het om meer dan 100 mannen, vrouwen en kinderen die op verschillende plaatsen en straten rond de Veenkade leefden, zoals de familie Pumt.

Op 16 mei, om 04.00 uur in de ochtend, trokken agenten vervolgens van huis tot wagen in de Hofstad. Ze bonkten op de deuren, en dwongen de betreffende Sintj en Roma hun thuis te verlaten en naar het politiebureau aan de Mauritskade te lopen. De huizen en woonwagens werden verzegeld.&nbsp;

Op het politiebureau namen agenten de identiteitspapieren in, en vandaar werden de Sinti en Roma met vrachtwagens naar het station gebracht. Een overlevende:&nbsp;

<blockquote>“Tot die ochtend in mei, toen de NSB’ers kwamen. Dat waren geen Duitsers, nee. Ze hadden de straat al afgezet en we moesten mee naar het station”.</blockquote>

Er volgende een transport per trein naar Drenthe waar de bewakingstroepen van kamp Westerbork hen opwachtten. Er werd die dag een grote groep Sinti en Roma opgepakt in Den Haag en de dag daarna nog enkele mensen. Hieronder aldus ook Harry en zijn familie.

Harry Pumt bleef uiteindelijk slechts drie dagen in kamp Westerbork. Op 19 mei 1944 werd hij samen met 244 andere Sinti en Roma op transport gesteld naar Auschwitz-Birkenau. Deze treinreis duurde drie dagen en nachten.

In Auschwitz aangekomen, werden Harry en zijn familie naar het zogenaamde ‘Zigeunerlager’ gebracht, waar hij in barak 18, de Hollandse barak, terechtkwam. In dit gedeelte van Birkenau werden de mannen en vrouwen niet van elkaar gescheiden, terwijl dat voor alle andere gevangenen wel gold.

Mede omdat er ruimtegebrek dreigde te ontstaan in Auschwitz, werden, vlak nadat Harry Pumt als gevangene was ingeschreven, 1.500 mannen en vrouwen naar kampen als Buchenwald en Ravensbruck weggestuurd om er te gaan ‘werken’, waaronder 75 Nederlandse mannen en 20 Nederlandse vrouwen. Zeer waarschijnlijk was Harry’s vader één van hen. Hij werd later vermoord in het in de Vogezen gelegen kamp Mittelbau-Dora.

Wat achterbleef in het vernietigingskamp waren met name oudere mannen en vrouwen, en jonge kinderen en hun moeders. Begin augustus werd door de nazi’s besloten hun leven op een meedogenloze wijze te beëindigen.&nbsp;

In de nacht van 2 op 3 augustus 1944 omsingelden de SS-bewakers het ‘Zigeunerlager’ en begonnen de barakken een voor een leeg te halen. Ze sloegen de gevangen en sleepten hen naar buiten. De Joodse Lucie Adelsberger (1895) was begin augustus 1944 als arts werkzaam in het ‘Zigeunerlager’. Zij vertelde na de oorlog:

<blockquote>“De deuren werden opengegooid, de SS stormde binnen. De ontruiming begon. De mensen werden uit de bedden getrokken, als bundels gepakt en eruit gedragen. We stonden erbij en moesten machteloos toezien. In enkele minuten was de barak leeg. Ieder bed werd nogmaals aan een onderzoek onderworpen en elke hoek van de barak doorzocht. De barak werd weer vergrendeld en de SS vertrok met haar slachtoffers. Wij bleven ongedeerd achter.”</blockquote>

Gedurende de nacht van 2 augustus 1944 en de dag die erop volgde, werden uiteindelijk alle overgebleven Sinti en Roma vergast. Hieronder ook Harry Pumt, zijn beider zusjes en broer.&nbsp; Harry werd slechts vijf jaar oud.

Yvonne Vos beschrijft het korte leven van Harry Pumt, een Sinti jongen uit Den Haag. Hij werd begin augustus 1944 in de gaskamer van het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau door de nazi’s vermoord.&nbsp;

Harry Pumt

Het verhaal van Harry Pumt

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transporten naar Theresienstadt

Transport 5 april 1944 - Theresienstadt

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-02-02 Onderwerp: een officiële kaart verstuurd; tante Voogje is gisteren vertrokken; nieuw kampbevel, vrijstelling voor oude kampingezetenen, voor velen een aanleiding om te trouwen, omdat ook de vrouwen en kinderen onder de zestien jaar hieronder vallen: alle inwoners van voor 14 juli 1942; Alte kampingezetenen die na 1 februari met een niet-oude kampingezetene trouwen vallen niet onder deze vrijstelling. Dat heeft dus gevolgen voor Stella als ze alsnog met Werner gaat trouwen; mogelijk kunnen ze nog terugvallen op het feit dat ze sinds september 1942 in ondertrouw zijn; groeten van de familie Hes, verlof naar Amsterdam gaat voorlopig niet door. &nbsp;

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-02-02 Onderwerp: een officiële kaart verstuurd; tante Voogje is gisteren vertrokken; nieuw kampbevel, vrijstelling voor oude kampingezetenen, voor velen een aanleiding om te trouwen, omdat ook de vrouwen en kinderen onder de zestien jaar hieronder vallen: alle inwoners van voor 14 juli 1942; Alte kampingezetenen die na 1 februari met een niet-oude kampingezetene trouwen vallen niet onder deze vrijstelling. Dat heeft dus gevolgen voor Stella als ze alsnog met Werner gaat trouwen; mogelijk kunnen ze nog terugvallen op het feit dat ze sinds september 1942 in ondertrouw zijn; groeten van de familie Hes, verlof naar Amsterdam gaat voorlopig niet door. &nbsp;

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

In kamp Westerbork behoorde zij&nbsp; tot de groep van de gedoopte Joden. Ze had in het kamp al twee verjaardagen in ‘gekozen’ eenzaamheid gevierd. Ze had vele onbekenden, bekenden en familieleden zien vertrekken. Zelf was dacht ze op basis van haar gedoopte status vrijgesteld te zijn van dit lot en hoopte ze tot het einde van de oorlog in kamp Westerbork te kunnen blijven.

In de nacht van 3 op 4 september 1944 kreeg zij echter te horen dat ze zich klaar moest maken voor deportatie naar Theresienstadt. De hele nacht was ze bezig met pakken. De volgende ochtend werd ze onder begeleiding van de Joodse ordedienst naar de trein begeleid. De bagage werd op karren gegooid en in de stromende regen voor de trein gereden. Toen Henriette bij haar wagon aankwam trof ze een ruimte aan dat zo vol met koffers en bagage was, dat er voor de mensen haast geen ruimte meer was.

<blockquote>“Ik werd met enige kennissen in een witte bananenwagen gestopt. We moesten een hangplek vinden tussen de rugzakken en koffers. We hadden brood voor twee dagen meegekregen en er stond een ton met water en een ton voor behoeften midden in de wagon. Toen ik ‘zat’ en rondkeek telde ik 64 personen en toen onze coupé gesloten werd met een ijzeren bout van buiten merkte ik dat de wagon hermetisch afgesloten was en er geen kiertje open was om lucht of licht binnen te laten. Daar de wagen witgekalkt was, hadden we een beetje schemerlicht (…)”</blockquote>

Henriette kreeg tijdens het transport last van haar hart. Ze moest gaan liggen, echter daar was geen plaats voor. Ze heeft zich toen maar gewoon laten vallen en bleef zo een uur liggen. In de nacht kwam de trein in Theresienstadt aan. Het viel niet mee om de kleren en de bagage bij elkaar te rapen. De mensen waren half gek geworden en gaven elkaar geen ruimte. Toen de trein stilhield werden de ijzeren deuren met een ruk geopend en werd er geschreeuwd uit te stappen. Henriette had net het hoognodige kunnen aantrekken, echter haar mantels, dekens en handtassen kon ze niet vinden en ze kreeg geen tijd om het te zoeken. De rest van de nacht moest ze op de grond &nbsp;van een gebouw doorbrengen totdat ze werd geregistreerd en in de Hamburgerkazerne werd ondergebracht.

Begin februari &nbsp;1945 werd Henriette met een groep uitgewisseld naar Zwitserland. Ze slaagde erin met haar zwakke gezondheid kamp Westerbork en Theresienstadt te overleven. In Zwitserland kon ze weer bijkomen en uitrusten en de ellende van bijna twee jaar kamp achter zich laten. Ze keek er naar uit om terug te gaan naar haar geboorteland en haar familie. Echter op 23 juli 1945 ontvingen haar kinderen van de Nederlandse gezant te Bern een telegram met de mededeling dat Henriette tijdens het inpakken van haar bagage voor de terugreis naar Nederland aan een beroerte was overleden.

SamsonBachner

Samson
Bachner