In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Huisman, G.K. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-10-27 Onderwerp: verzoek om een kamertje af te laten timmeren op de kampboerderij, voor extra bewaking/controle 's nachts van een op de kampboerderij gedetacheerde gedetineerde, die voor het vee moet zorgen. Naast bewoner Zielke en kamertje voor zijn zwager (Abraham) Cossen (oud-kampgevangenen).

Van: Huisman, G.K. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-10-27 Onderwerp: verzoek om een kamertje af te laten timmeren op de kampboerderij, voor extra bewaking/controle 's nachts van een op de kampboerderij gedetacheerde gedetineerde, die voor het vee moet zorgen. Naast bewoner Zielke en kamertje voor zijn zwager (Abraham) Cossen (oud-kampgevangenen).

Verzoek van G.K. Huisman aan J.G. Buijvoets voor het aftimmeren van een kamertje op de kampboerderij

Van:&nbsp; Aan: Mie (Ras-Batavier)&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943 Onderwerp: vraag om verschillende zaken te regelen ivm transport naar Westerbork.

Van:&nbsp; Aan: Mie (Ras-Batavier)&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943 Onderwerp: vraag om verschillende zaken te regelen ivm transport naar Westerbork.

Brief aan Mie Ras-Batavier vanuit Amsterdam

Van: een van de kinderen van Levie Querido Plaats: Utrecht Datum: 1943-01 Onderwerp: aantekeningen en actie punten in verband met de deportatie van Levie Querido, hoe is het gegaan, wat te doen en hoe…; hoe met moeder?…

Van: een van de kinderen van Levie Querido Plaats: Utrecht Datum: 1943-01 Onderwerp: aantekeningen en actie punten in verband met de deportatie van Levie Querido, hoe is het gegaan, wat te doen en hoe…; hoe met moeder?…

Notitie van mogelijk Abraham Querido rond het oppakken van zijn vader

Van: de Rijksvoogdijraad&nbsp; Aan: Yperen, van Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-01 Onderwerp: voogdij over René Vermeulen (Grüneberg).

Van: de Rijksvoogdijraad&nbsp; Aan: Yperen, van Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-01 Onderwerp: voogdij over René Vermeulen (Grüneberg).

Brief van de Rijksvoogdijraad aan de heer van Yperen

Van: Querido, Abraham Aan: Fien (Prins-Snof) en Rika Plaats: Westerbork, kamp, barak 6, zaal 4 Datum: 1945-01-14 Onderwerp: Abraham maakt het best, het ontbreekt hem aan niets; er is alleen te weinig te roken; een pakketje is welkom; briefpost; mogelijkheid voor Austausch (uitwisseling naar geallieerd gebied); medisch praatje gehouden voor kamergenoten, het werd zeer gewaardeerd…

Van: Querido, Abraham Aan: Fien (Prins-Snof) en Rika Plaats: Westerbork, kamp, barak 6, zaal 4 Datum: 1945-01-14 Onderwerp: Abraham maakt het best, het ontbreekt hem aan niets; er is alleen te weinig te roken; een pakketje is welkom; briefpost; mogelijkheid voor Austausch (uitwisseling naar geallieerd gebied); medisch praatje gehouden voor kamergenoten, het werd zeer gewaardeerd…

Brief van Abraham Querido aan Fien Prins-Snof en Rika vanuit kamp Westerbork

Van: onbekend Aan: Bamberger, Louis Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05 Onderwerp: het pakketje wordt naar Den Bosch gestuurd, terwijl Louis Bamberger zich in kamp Vught bevindt.

Van: onbekend Aan: Bamberger, Louis Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05 Onderwerp: het pakketje wordt naar Den Bosch gestuurd, terwijl Louis Bamberger zich in kamp Vught bevindt.

Bewijs van verzending van een pakketje naar Louis Bamberger in kamp Vught

Van: Nonny Aan:&nbsp;Lieve Fried, Ernst en Ruth (David-Heller, Frime, David, Ernst en David, Ruth), Lieve allen Plaats: Den Haag Datum: 1940-10-31 Onderwerp:&nbsp;Nonny feliciteert Fried en Ernst met de geboorte van hun dochter. Ernst heeft haar vanuit het kamp opgebeld. Ze betreurt het dat ze niet meer in Den Haag wonen en hoopt dat de tijden veranderen. De tweede schrijver spreekt ook zijn felicitaties uit.

Van: Nonny Aan:&nbsp;Lieve Fried, Ernst en Ruth (David-Heller, Frime, David, Ernst en David, Ruth), Lieve allen Plaats: Den Haag Datum: 1940-10-31 Onderwerp:&nbsp;Nonny feliciteert Fried en Ernst met de geboorte van hun dochter. Ernst heeft haar vanuit het kamp opgebeld. Ze betreurt het dat ze niet meer in Den Haag wonen en hoopt dat de tijden veranderen. De tweede schrijver spreekt ook zijn felicitaties uit.

Brief van Nonny aan de ouders van Ruth David

Van: Abraham Querido Aan: zijn geliefde vrouw Fientje Daamen en zijn zus Jet Plaats: Westerbork kamp Datum: 1945-05-06 Onderwerp: Abraham mist haar aanwezigheid op hun ontmoetingsplek in het bos onder de boom buiten het kamp (eind maart/begin april); over de bevrijding van het kamp op 12 april; op 10 april moet de hele bosploeg terug naar het kamp (bewaker Fischer); angst voor deportatie; dagenlang artillerievuur en allerlei geruchten; op 11 april vertrek van de Duitse bezetting van het kamp, Joodse leiding, onder bescherming van het Rode Kruis; ster mag niet meer gedragen worden, enthousiaste stemming; 12 april een vergadering voor alle kampbewoners, voorzitter Van As; om 16.00 als hij bijna uitgesproken is komt iemand de zaal binnen en spreekt de woorden: 'de Tommies zijn er!' ; de mensen in de zaal liepen naar buiten en niet lang daarna kwamen de eerste Canadezen; elke dag luisteren naar de radio over het verdere oorlogsverloop. In alle barakken en in de Grote Zaal is een radio aanwezig; de volgende dag, een heerlijk ontwaken; ongeveer honderd bevrijdde kampgevangenen hebben de benen genomen. Dit werd na 14 dagen officieel verboden; Abraham wilde wachten tot Nijkerk was bevrijd; voorlopig nog in Westerbork; elke dag met een geleende fiets naar Zwiggelte voor ruilhandel, waspoeder (en textiel) voor boter en eieren; Abraham eet drie eieren per dag, ook spek. Hij heeft nooit geweten dat dat zo lekker is; hij ruilt ook voor mevrouw Fried, die hem altijd goed geholpen heeft; Abraham heeft nergens gebrek aan; vrijheid is een toverwoord; 600 NSB-vrouwen met kale kopen in het kamp, ze moeten zich mesjogge werken; thee is in Zwiggelte niet te krijgen; in het kamp circuleert een lijst met namen van onderduikers die in het zuiden van het land zijn opgedoken; zijn kinderen zijn mogelijk nu ook vrij; Abraham houdt &nbsp;sinds de bevrijding van het kamp een dagboek bij; sinds 14 dagen stromen NSB'ers het kamp binnen. Er zijn er bij het schrijven van de brief ongeveer 1500. Ze hebben een kale kop, een band met nummer en ze moeten werken; de Joden in het kamp zijn hun bazen; &nbsp;Abraham is ploegbaas over 25 NSB'ers; er worden nieuwe straten aangelegd; Abraham vindt het een genot om macht over zijn vijanden te hebben; ze hebben allerlei smoesjes, onder andere dat ze nooit lid van de partij wilden zijn; Abraham werkt halve dagen; Hij sluit de brief af door ook iets aan zijn zus jet te schrijven… De brief wordt door de marechaussee (moet zijn Schalkhaarder) meegenomen om op de post te doen.

Van: Abraham Querido Aan: zijn geliefde vrouw Fientje Daamen en zijn zus Jet Plaats: Westerbork kamp Datum: 1945-05-06 Onderwerp: Abraham mist haar aanwezigheid op hun ontmoetingsplek in het bos onder de boom buiten het kamp (eind maart/begin april); over de bevrijding van het kamp op 12 april; op 10 april moet de hele bosploeg terug naar het kamp (bewaker Fischer); angst voor deportatie; dagenlang artillerievuur en allerlei geruchten; op 11 april vertrek van de Duitse bezetting van het kamp, Joodse leiding, onder bescherming van het Rode Kruis; ster mag niet meer gedragen worden, enthousiaste stemming; 12 april een vergadering voor alle kampbewoners, voorzitter Van As; om 16.00 als hij bijna uitgesproken is komt iemand de zaal binnen en spreekt de woorden: 'de Tommies zijn er!' ; de mensen in de zaal liepen naar buiten en niet lang daarna kwamen de eerste Canadezen; elke dag luisteren naar de radio over het verdere oorlogsverloop. In alle barakken en in de Grote Zaal is een radio aanwezig; de volgende dag, een heerlijk ontwaken; ongeveer honderd bevrijdde kampgevangenen hebben de benen genomen. Dit werd na 14 dagen officieel verboden; Abraham wilde wachten tot Nijkerk was bevrijd; voorlopig nog in Westerbork; elke dag met een geleende fiets naar Zwiggelte voor ruilhandel, waspoeder (en textiel) voor boter en eieren; Abraham eet drie eieren per dag, ook spek. Hij heeft nooit geweten dat dat zo lekker is; hij ruilt ook voor mevrouw Fried, die hem altijd goed geholpen heeft; Abraham heeft nergens gebrek aan; vrijheid is een toverwoord; 600 NSB-vrouwen met kale kopen in het kamp, ze moeten zich mesjogge werken; thee is in Zwiggelte niet te krijgen; in het kamp circuleert een lijst met namen van onderduikers die in het zuiden van het land zijn opgedoken; zijn kinderen zijn mogelijk nu ook vrij; Abraham houdt &nbsp;sinds de bevrijding van het kamp een dagboek bij; sinds 14 dagen stromen NSB'ers het kamp binnen. Er zijn er bij het schrijven van de brief ongeveer 1500. Ze hebben een kale kop, een band met nummer en ze moeten werken; de Joden in het kamp zijn hun bazen; &nbsp;Abraham is ploegbaas over 25 NSB'ers; er worden nieuwe straten aangelegd; Abraham vindt het een genot om macht over zijn vijanden te hebben; ze hebben allerlei smoesjes, onder andere dat ze nooit lid van de partij wilden zijn; Abraham werkt halve dagen; Hij sluit de brief af door ook iets aan zijn zus jet te schrijven… De brief wordt door de marechaussee (moet zijn Schalkhaarder) meegenomen om op de post te doen.

Brief van Abraham Querido aan zijn vrouw en zus vanuit het bevrijdde kamp Westerbork

Algemeen

Vragen over personen

Vragen over een onderwerp

Vragen over een foto, voorwerp of document

Veelgestelde vragen

Contact

Van: Querido, Abraham Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-12-14 Onderwerp: Abraham moet zich op de Appèlplaats melden bij Benno Sonn, groepsleider van de Bosploeg.

Van: Querido, Abraham Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-12-14 Onderwerp: Abraham moet zich op de Appèlplaats melden bij Benno Sonn, groepsleider van de Bosploeg.

Bewijs dat Abraham Querido ingedeeld is bij de Gruppe Sonn en zich moet melden op de Appelplaats

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Stella ( Jong-Cohen, de, Estella) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-11 Onderwerp: Henk wil graag wat opsturen naar Stella, maar er is veel schaarste. Hij hoopt dat ze snel naar huis kan komen. Met enveloppe

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Stella (Jong-Cohen, de, Estella) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-11 Onderwerp: Henk wil graag wat opsturen naar Stella, maar er is veel schaarste. Hij hoopt dat ze snel naar huis kan komen. Met enveloppe

Brief van H. de Jong aan Estella de Jong-Cohen vanuit Amsterdam

Bericht Comité International de la Croix-Rouge (Rode Kruis) Van: Frank, Meyer Aan: Boas-Snuijff, Julie (Judith) Plaats: Jeruzalem, Palestina Datum: 1943-11-29 Onderwerp: officiële regeringsnummers van immigratiecertificaat Judith Boas-Snuyff en haar familie voor Palestina.

Bericht Comité International de la Croix-Rouge (Rode Kruis) Van: Frank, Meyer Aan: Boas-Snuijff, Julie (Judith) Plaats: Jeruzalem, Palestina Datum: 1943-11-29 Onderwerp: officiële regeringsnummers van immigratiecertificaat Judith Boas-Snuyff en haar familie voor Palestina.

LeaReiner-Goldberg

Lea
Reiner-Goldberg