In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Fotograaf: J. van Opijnen.&nbsp; Afbraak van barakken in woonoord Schattenberg. Schattenberg, 1971.&nbsp; Afbraak van het ketelhuis en andere de barakken . De schoorsteenpijp van het ketelhuis staat er nog; op de achtergrond een telescoop van de Radiosterrenwacht.

Fotograaf: J. van Opijnen.&nbsp; Afbraak van barakken in woonoord Schattenberg. Schattenberg, 1971.&nbsp; Afbraak van het ketelhuis en andere de barakken . De schoorsteenpijp van het ketelhuis staat er nog; op de achtergrond een telescoop van de Radiosterrenwacht.

Foto van de afbraak van gebouwen en barakken in woonoord Schattenberg

Bevrijding kamp Westerbork

Repatriëring gevangenen kamp Westerbork

Kaart van overlijden van Jules Palache met de namen van zijn familie

Van: Leo (Spetter) Aan: Nel, Sjaak en kleine meid Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-30 Onderwerp: ze zijn nog steeds in Westerbork, wanneer ze doorgaan is niet bekend; graag nog het een en ander toesturen; &nbsp;een hele waslijst; ook zoveel mogelijk sigaretten; instructies voor het toesturen van een pakket; patiënt L of B. Spetter of H. Spetter-Prins, ziekenbarak 70, geboortedatum niet vergeten… bedankt voor alles!

Van: Leo (Spetter) Aan: Nel, Sjaak en kleine meid Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-30 Onderwerp: ze zijn nog steeds in Westerbork, wanneer ze doorgaan is niet bekend; graag nog het een en ander toesturen; &nbsp;een hele waslijst; ook zoveel mogelijk sigaretten; instructies voor het toesturen van een pakket; patiënt L of B. Spetter of H. Spetter-Prins, ziekenbarak 70, geboortedatum niet vergeten… bedankt voor alles!

Brief van Leo aan Nel, Sjaak en kleine meid vanuit kamp Westerbork

Van: Palache-Rosenberg, Liesje Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-14 Onderwerp: verschillende brieven ontvangen; Jules zijn wond doet zeer van het liggen. Volgens de dokter kan het nog wel even duren voordat het genezen is, omdat zijn bloedsomloop niet normaal is; Lies is bang dat ze zonder Jules weg moet gaan; over pakketjes en brieven die binnenkomen en wat er nodig is; lies heeft last van een dik been. een arts heeft haar in haar barak bezocht. Ze kreeg twee dagen rust voorgeschreven en moest naar een voetspecialist en masseur. Ze had te veel gestaan. Ze kreeg steunzolen voorgeschreven; Lies zal spullen meegeven aan iemand die uit het kamp komt. Het gaat om een directoire van haar moeder, voor het geval ze zelf op reis moet gaan; graag voor Jules een drinkbeker met een tuitje; Lies heeft gezellige tafelgenoten, die elkaar over en weer trakteren; iedereen geniet van elkaars pakjes, bij Jules gaat het net zo…

Van: Palache-Rosenberg, Liesje Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-14 Onderwerp: verschillende brieven ontvangen; Jules zijn wond doet zeer van het liggen. Volgens de dokter kan het nog wel even duren voordat het genezen is, omdat zijn bloedsomloop niet normaal is; Lies is bang dat ze zonder Jules weg moet gaan; over pakketjes en brieven die binnenkomen en wat er nodig is; lies heeft last van een dik been. een arts heeft haar in haar barak bezocht. Ze kreeg twee dagen rust voorgeschreven en moest naar een voetspecialist en masseur. Ze had te veel gestaan. Ze kreeg steunzolen voorgeschreven; Lies zal spullen meegeven aan iemand die uit het kamp komt. Het gaat om een directoire van haar moeder, voor het geval ze zelf op reis moet gaan; graag voor Jules een drinkbeker met een tuitje; Lies heeft gezellige tafelgenoten, die elkaar over en weer trakteren; iedereen geniet van elkaars pakjes, bij Jules gaat het net zo…

Brief van Lies aan familie en vrienden vanuit kamp Westerbork

Van: Praag, van, Alice Aan: Plaats: Westerbork, kamp, barak 85 Datum: 1943/1944 Onderwerp: schrijfdag, weersomstandigheden, ondertrouw en barakleven.

Van: Praag, van, Alice Aan: Plaats: Westerbork, kamp, barak 85 Datum: 1943/1944 Onderwerp: schrijfdag, weersomstandigheden, ondertrouw en barakleven.

Brief van Alice van Praag vanuit kamp Westerbork

Van: Feldman-Kan, Lotte Ruth Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-07-15 Onderwerp: het smokkelen van de brief uit het kamp; verleden week gingen er geruchten over een transport. Er is er inderdaad sprake van geweest; even een uitstel, omdat er 400 personen (strafgevangenen) in de batterijen moeten gaan werken, een voorstel van Gemmeker zelf; er was even en rust van geen transporten, angst dat op een gegeven moment iedereen weg moet; een eindje achter haar barak (67), vlak bij het prikkeldraad staan en aantal lege woonwagens, ze slaap er met een paar anderen, van de rust komt ze helemaal bij, weinig ruchtbaarheid aan geven, anders maken vrijende paartjes hier gebruik van; bij Dr. Spanier geweest, ze mag naar Groningen (21 juli), ondanks haar ‘S’; misschien kan haar man haar in Assen bij de bus komen ophalen; de bus gaat om 7 of 7.15 uur uit het kamp weg. ze zal worden begeleid door een Zwarte (Schalkhaarder), tegen 9 uur in het Academisch Ziekenhuis; broeder Adler doet haar twee nachten uit de wacht; ze telt af; Herbert Levie was kort in Amsterdam; Lotte was bij Einhorn, Susie kan is zo verliefd op hem; Dr. Spanier op nachtbezoek. Hij moest even iets uit de ijskast halen; iemand uit het kamp ontsnapt, die buiten het kamp werkte en net van zijn ‘S’ was ontdaan; als straf moeten 66 ongehuwden die uit de strafbarakken waren ontslagen weer terug naar de ‘S’; vrijkomen uit de ‘S’ voorlopig weer voorbij; Oberländer is weer de man hier; enkele kampgevangenen die in Zeist hebben gewerkt zijn weer terug; verschillende gemengd-gehuwden weer in Schutzhaft, Todtmann vertelde het; Lotte zal naar de Antragstelle gaan en vragen hoe het met haar zit; verloven van gemengd-gehuwden die in Havelte zitten zijn ingetrokken; Tannenbaum in de ‘S’ of in barak 51 (gevangenis); vergeten haar vaders tanden eruit te nemen met alle gevolgen van dien; over een humoristische act in de zaal; een gemengd gehuwde was op verlof. Hij kreeg thuis een feestelijk ontvangst; W. kwam bij Lotte in de ziekenhuiskeuken zitten, hij slaapt zo slecht, hij heeft heimwee; bij de een lukt een bezoek aan het kamp wel, bij de ander niet, relaties…; mensen zijn optimistisch of pessimistisch over de duur van de oorlog…

Van: Feldman-Kan, Lotte Ruth Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-07-15 Onderwerp: het smokkelen van de brief uit het kamp; verleden week gingen er geruchten over een transport. Er is er inderdaad sprake van geweest; even een uitstel, omdat er 400 personen (strafgevangenen) in de batterijen moeten gaan werken, een voorstel van Gemmeker zelf; er was even en rust van geen transporten, angst dat op een gegeven moment iedereen weg moet; een eindje achter haar barak (67), vlak bij het prikkeldraad staan en aantal lege woonwagens, ze slaap er met een paar anderen, van de rust komt ze helemaal bij, weinig ruchtbaarheid aan geven, anders maken vrijende paartjes hier gebruik van; bij Dr. Spanier geweest, ze mag naar Groningen (21 juli), ondanks haar ‘S’; misschien kan haar man haar in Assen bij de bus komen ophalen; de bus gaat om 7 of 7.15 uur uit het kamp weg. ze zal worden begeleid door een Zwarte (Schalkhaarder), tegen 9 uur in het Academisch Ziekenhuis; broeder Adler doet haar twee nachten uit de wacht; ze telt af; Herbert Levie was kort in Amsterdam; Lotte was bij Einhorn, Susie kan is zo verliefd op hem; Dr. Spanier op nachtbezoek. Hij moest even iets uit de ijskast halen; iemand uit het kamp ontsnapt, die buiten het kamp werkte en net van zijn ‘S’ was ontdaan; als straf moeten 66 ongehuwden die uit de strafbarakken waren ontslagen weer terug naar de ‘S’; vrijkomen uit de ‘S’ voorlopig weer voorbij; Oberländer is weer de man hier; enkele kampgevangenen die in Zeist hebben gewerkt zijn weer terug; verschillende gemengd-gehuwden weer in Schutzhaft, Todtmann vertelde het; Lotte zal naar de Antragstelle gaan en vragen hoe het met haar zit; verloven van gemengd-gehuwden die in Havelte zitten zijn ingetrokken; Tannenbaum in de ‘S’ of in barak 51 (gevangenis); vergeten haar vaders tanden eruit te nemen met alle gevolgen van dien; over een humoristische act in de zaal; een gemengd gehuwde was op verlof. Hij kreeg thuis een feestelijk ontvangst; W. kwam bij Lotte in de ziekenhuiskeuken zitten, hij slaapt zo slecht, hij heeft heimwee; bij de een lukt een bezoek aan het kamp wel, bij de ander niet, relaties…; mensen zijn optimistisch of pessimistisch over de duur van de oorlog…

Brief van Lotte Ruth Feldman-Kan aan haar echtgenoot vanuit kamp Westerbork

Van: Centraal Registratiebureau voor joden&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1946-03-18&nbsp; Onderwerp: persoonsgegevens van haar moeder, Sientje Barnstijn-van den Berg (eindbestemming moet zijn Sobibor).

Van: Centraal Registratiebureau voor joden&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1946-03-18&nbsp; Onderwerp: persoonsgegevens van haar moeder, Sientje Barnstijn-van den Berg (eindbestemming moet zijn Sobibor).

Brief van Centraal Registratiebureau voor Joden aan A. Coelingh-Barnstijn

Van: Abteilung Antragstelle Aan: Dresden, Samuel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-29 Onderwerp: Samuel wordt verzocht te verschijnen in barak 34, Abteilung Antragstelle, Hans Weijl.&nbsp;

Van: Abteilung Antragstelle Aan: Dresden, Samuel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-29 Onderwerp: Samuel wordt verzocht te verschijnen in barak 34, Abteilung Antragstelle, Hans Weijl.&nbsp;

Verzoek aan Samuel Dresden om bij de Antragstelle bij Hans Weijl te verschijnen

Van: Leeraar, Emile Aan: Vos, de , P. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-12-18 Onderwerp: Blij met ontvangen pakket met daarin toiletartikelen, koeken, chocola en melk. Ook al kleding ontvangen en andere levensmiddelen. De omstandigheden in het kamp en de stemming bij vader en dochter zijn prima. Het echtpaar Hilsum en juffrouw Schnitzler en vele kennissen bevinden zich in de barak en het kamp.

Van: Leeraar, Emile Aan: Vos, de , P. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-12-18 Onderwerp: Blij met ontvangen pakket met daarin toiletartikelen, koeken, chocola en melk. Ook al kleding ontvangen en andere levensmiddelen. De omstandigheden in het kamp en de stemming bij vader en dochter zijn prima. Het echtpaar Hilsum en juffrouw Schnitzler en vele kennissen bevinden zich in de barak en het kamp.

Brief van Emile Leeraar aan P. de Vos vanuit kamp Westerbork

Matenplan e.d. van barak 107 en indeling als schoolgebouw. Woonoord Schattenberg Schaal: 1:50&nbsp; Datum: 1951

Matenplan e.d. van barak 107 en indeling als schoolgebouw. Woonoord Schattenberg Schaal: 1:50&nbsp; Datum: 1951

Plattegrond met indeling van barak 107 als schoolgebouw in het woonoord Schattenberg

Foto Foto van Celina Johanna Kuijper Schuilnaam Thea van Zuylen, koerierster voor Johannes Post + krantenknipsels met informatie

Foto Foto van Celina Johanna Kuijper Schuilnaam Thea van Zuylen, koerierster voor Johannes Post + krantenknipsels met informatie

Celina Johanna Kuijper + krantenknipsels betreffende verzetswerk

Van: de Groot, Marcus Aan: zijn broer Samuel Plaats: Vught, kamp&nbsp; Datum: 1943 Onderwerp: druk aan het werk in de fabriek, waar wel 400 gevangenen werken; met Martin en Erich gaat het wel goed, wel hebben ze de hele dag trek; ze mogen een ieder, een keer per week een pakje ontvangen; Erich was de laatste tijd ziek, maar is weer beter; stuur hem maar wat lekkers, hij zal er blij mee wezen; ze zijn alweer 8 weken in Vught…

Van: de Groot, Marcus Aan: zijn broer Samuel Plaats: Vught, kamp&nbsp; Datum: 1943 Onderwerp: druk aan het werk in de fabriek, waar wel 400 gevangenen werken; met Martin en Erich gaat het wel goed, wel hebben ze de hele dag trek; ze mogen een ieder, een keer per week een pakje ontvangen; Erich was de laatste tijd ziek, maar is weer beter; stuur hem maar wat lekkers, hij zal er blij mee wezen; ze zijn alweer 8 weken in Vught…

Brief van Marcus de Groot aan zijn broer Samuel en diens gezin vanuit kamp Vught

Salomon Walvis, vader van twee kinderen, zat met zijn vrouw (Henderina Winnik, schuilnaam Riny), een student en een joods meisje Rachel Santen34 (bijnaam “Annie”), ondergedoken bij de familie Meijers in Horst (Limburg). Omdat hij zijn mede-onderduikers mishandeld zou hebben en verdacht werd van het willen verraden van verzetsmensen werd hij, nadat overplaatsing naar een gesloten afdeling van een psychiatrische inrichting niet mogelijk bleek, door het verzet geliquideerd. Bewijs voor zijn geplande verraad is nooit geleverd. Hij is in het Witveld, een bosje tussen Grubbenvorst en Horst, door het hoofd geschoten en ter plekke begraven. Zover bekend is zijn lichaam niet herbegraven. Zijn vrouw en Rachel Zante overleefden de oorlog. “Na de dood van Salomon werd Henderina verteld dat hij door de Duitsers is vermoord. Pas na de oorlog kreeg zij te horen dat hij door het verzet was geliquideerd, als verrader. Henderina schakelde een advocaat in om er precies achter te komen wat er was gebeurd, maar het dossier werd van hogerhand in de doofpot gedaan. De afgelopen jaren heeft Gerrit van der Vorst uitgebreid onderzoek gedaan naar de zaak Salomon Walvis. Dit heeft geleid tot rehabilitatie van Salomon op 10 april 2018. Salomons weduwe Henderina heeft dit helaas niet meer mogen meemaken. Zij overleed in 2005 op 90-jarige leeftijd.” (Stadsarchief Amsterdam, 2018) Bron: https://www.droog-mag.nl/war-victims/door-verzet-omgebrachte-joodse-onderduikers.pdf

MozesEngelsman

Mozes
Engelsman