In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Uitbreidingen Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Uitbreiding Herinneringscentrum Kamp Westerbork 2025

Uitbreiding Herinneringscentrum Kamp Westerbork 1999

Uitbreiding Herinneringscentrum Kamp Westerbork 1992

Uitbreiding Herinneringscentrum Kamp Westerbork 1986

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Kerkdienst in barak 9 geleid door Srul Tabaksblatt. Zicht op het (kinder-)koor en de deelnemers aan de dienst in de zaal.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Kerkdienst in barak 9 geleid door Srul Tabaksblatt. Zicht op het (kinder-)koor en de deelnemers aan de dienst in de zaal.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Kampleven Westerbork

Religieus leven kamp Westerbork

Rabbijnen kamp Westerbork

Ritueel eten kamp Westerbork

Joodse feestdagen kamp Westerbork

Synagogebezoek kamp Westerbork

Christendom kamp Westerbork

Joodse huwelijken kamp Westerbork

Sabbat kamp Westerbork

Briet Mila kamp Westerbork

Bar Mitswa Kamp Westerbork

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-04-19 No. 3 Inhoud: Instructies betreffende doorlaatbewijzen alleen met speciale pas; aanvulling op reorganisatie, de heren R. Fried en H. Weijl adviseurs administratie en arbeidsverdeling, Beyer beheer oude metalen, J. Kattenburg wordt hoofd Schoen- en Kleermakerij, R. Levison is assistent van het hoofd van afdeling V en S. Dresden is assistent van het hoofd van Afdeling VI &nbsp;postverkeer tot nader orde stopgezet; baden is mogelijk; synagogediensten; Joodsche voorwerpen en boeken; oorlogsoverzicht; reparaties

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-04-19 No. 3 Inhoud: Instructies betreffende doorlaatbewijzen alleen met speciale pas; aanvulling op reorganisatie, de heren R. Fried en H. Weijl adviseurs administratie en arbeidsverdeling, Beyer beheer oude metalen, J. Kattenburg wordt hoofd Schoen- en Kleermakerij, R. Levison is assistent van het hoofd van afdeling V en S. Dresden is assistent van het hoofd van Afdeling VI &nbsp;postverkeer tot nader orde stopgezet; baden is mogelijk; synagogediensten; Joodsche voorwerpen en boeken; oorlogsoverzicht; reparaties

De Westerborker nummer 3 van 19 april 1945

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, &nbsp;verscheen in 2018 als column op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.

Ik maakte met een vrijwilliger een ronde door het land om spullen op diverse plekken op te halen. Ik belde aan bij de vrouw, maar er werd niet opengedaan. We besloten nog even te wachten, want we waren immers iets te vroeg. Ik keek naar binnen. Het huisje stond vol spullen. Misschien was dit haar winkel, woonde ze ergens anders? Na een minuut of tien besloot ik te bellen. Ze nam de telefoon meteen op. Ze had de bel niet gehoord, omdat ze onder de douche stond. Kort daarna deed ze open: een hartelijke vrouw van in de vijftig.

<h4>Twee lepels, een vork en een theelepel</h4>

Vanwege ruimtegebrek was de eettafel tegen de muur aangeschoven. We namen plaats. Ze was blij dat we langskwamen. Ondertussen zette ze koffie en vertelde ze over haar winkeltje, het inkopen, schoonmaken en restaureren van de voorwerpen, voordat het in de verkoop ging. Het was geen vetpot, meer een hobby. Ze deed het met veel gevoel en liefde. Ze schoof me een plastic zakje toe. Ik maakte het open en pakte voorzichtig het met een touwtje aan elkaar gebonden bestek eruit. Twee lepels, een vork en een theelepel. Op elk voorwerp stond op de achterkant: “Apeldoornsche Bosch”.

Het drama van het Instituut voor geestelijk gehandicapte Joodse patiënten werd vervolgens ons gespreksonderwerp. De Ordedienst van kamp Westerbork moest in januari 1943 op bevel van de Duitse bezetter meehelpen met de evacuatie van patiënten en personeel. Maar ze kwamen een dag te vroeg. Die dag te vroeg gaf een deel van het Joodse personeel de mogelijkheid de benen te nemen, om op deze manier aan deportatie naar Auschwitz te ontkomen. Onder hen bevonden zich soms ook ‘patiënten’, die het Apeldoornsche Bosch hadden gebruikt als een tijdelijke veilige haven. De echte patiënten waren natuurlijk kansloos. Ze hadden geen flauw benul wat hen de volgende dag zou overkomen. Dit in tegenstelling tot het personeel, dat bij de patiënten besloot te blijven. De vraag is natuurlijk hoe het bestek in handen is gekomen van de oude man, van wie ze het heeft gekregen. Hij kan het niet meer vertellen. Hij woonde in de buurt van Apeldoorn. ‘Zijn moeder werkte er misschien.’ Het niet-Joodse personeel was al lang voor de ontruiming ontslagen. <img src="https://kenniscentrum.kampwesterbork.nl/HttpHandler/icoon.ico?file=8825975"> &nbsp;

Nadat de patiënten en een deel van het personeel naar Auschwitz waren gedeporteerd, werden een groot deel van de inboedel en de overige personeelsleden overgebracht naar kamp Westerbork. Er werd ook veel geplunderd. De zakken van de overalls van de mannen van de Ordedienst puilden uit. Bestek van het Apeldoornsche Bosch werd in kamp Westerbork door gevangenen gebruikt en vele jaren later door overlevenden aan het museum geschonken. Het zou natuurlijk kunnen dat niet alles naar kamp Westerbork is gebracht en de bevolking uit de omgeving van het Instituut een deel van de inboedel kon meenemen.Het verhaal achter dit bundeltje bestek zullen we nooit achterhalen. Eens in de zoveel tijd komt er weer iets uit het Apeldoornsche Bosch tevoorschijn. Voor het Herinneringscentrum is dat een extra reden om aandacht te besteden aan het verhaal en het onvoorstelbare drama van het Apeldoornsche Bosch.

Op de plek waar het Instituut gevestigd was, werd in 2020 het Herinneringscentrum Apeldoornsche Bosch geopend. Sinds januari 2025 is hier een vernieuwde presentatie te zien. Meer informatie is te vinden op <a href="https://www.apeldoornschebosch.nl/" target="_blank" rel="noopener noreferrer">de website</a>.&nbsp;

‘Ik heb bestek uit het Apeldoornsche Bosch. Hebben jullie daar belangstelling voor?’, zo schreef ze mij in een e-mail. Ik belde haar op. Ze kocht regelmatig delen uit vrijgekomen inboedels op, die ze vervolgens in haar huisje vol antiek en curiosa te koop aanbood. ‘Aan dit soort dingen wil ik geen geld verdienen. Meestal geef ik het aan een goed doel. Maar deze bestekdelen, nee, dat is niet zomaar iets.’ Ze zocht een goede bestemming. Of ik even langs wilde komen.

Bestek uit het Apeldoornsche Bosch

Twee lepels, een vork en een theelepel

Synagoge van het centraal Vluchtelingenkamp (barak 9, 496 zitplaatsen). Vluchtelingenkamp&nbsp; Schaal: 1:100 Opmerking: later werd in deze barak ook de theateruitvoeringen en de registratie van binnenkomende- en soms vertrekkende transporten gedaan. Ook vonden hier later diensten plaats van gedoopte Joden.

Synagoge van het centraal Vluchtelingenkamp (barak 9, 496 zitplaatsen). Vluchtelingenkamp&nbsp; Schaal: 1:100 Opmerking: later werd in deze barak ook de theateruitvoeringen en de registratie van binnenkomende- en soms vertrekkende transporten gedaan. Ook vonden hier later diensten plaats van gedoopte Joden.

Bouwtekening van de synagoge

Barakken.&nbsp; Barakken in het Centraal Vluchtelingenkamp.&nbsp; Op de voorgrond is een kale vlakte zichtbaar; in de buurt van de barakken zijn graafwerkzaamheden.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939.&nbsp; Achter op de foto staat: 'Het noordelijk kampgedeelte, VL.kamp'.

Barakken.&nbsp; Barakken in het Centraal Vluchtelingenkamp.&nbsp; Op de voorgrond is een kale vlakte zichtbaar; in de buurt van de barakken zijn graafwerkzaamheden.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939.&nbsp; Achter op de foto staat: 'Het noordelijk kampgedeelte, VL.kamp'.

van een kale vlakte met zicht op de bouw van een aantal barakken van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Geschreven in opdracht van Gerrit Jan Stam en Jansje Zaaijer-Stam:&nbsp; “In augustus 1942, wij waren 10 en 9 jaar, werd er in de late avond bij ons thuis op de deur geklopt (wij woonden aan de Rijnbandijk 42 in Kesteren onder de rook van de Grebbeberg, ongeveer 1000 meter van de Rijn, samen met vader en moeder in een huis. Naast ons woonde Opoe Stam, toen ruim 80 jaar). Oom Piet was samen met een heel stel mensen, joden. Hij zei tegen onze vader: ”Niek, dit zijn joden uit Rotterdam, ik heb ze net van de boot gehaald aan de Rijn. Wij moeten deze mensen helpen, ze worden door de moffen vervolgd. Als jij er twee in huis neemt - hij wees op twee oude mensen (Levie en Kaatje Cohen) - en Anna, onze zuster, neemt de dochter (Margaretha Fainleed-Cohen met haar man Leivy Fainleed en dochter Witia), dan neem ik de drie jongens in huis, zonen van Levie en Kaatje Cohen." Vaders antwoord: “Ja, maar Piet, hoe kun je daar zomaar mee aankomen zonder het eerst te komen vragen?”" De wedervraag was: “Moeten wij ze dan door de moffen naar een kamp laten brengen?” Nee, dat niet, antwoordde mijn vader.&nbsp; Zo kwamen ze bij ons in huis (oom Piet zei: tijdelijk). Levie en Kaatje Cohen, Levie, geboren 14-3-1880 en zijn vrouw Kaatje Cohen-Koster, geboren 14-6-1880. Ze kwamen uit Rotterdam en hadden daar kledingwinkels. In het tweede kamertje achter de schuifdeuren zouden ze overdag verblijven en in de slaapkamer achter naast de keuken zouden ze slapen. In het dagverblijf werd een gat in de vloer gezaagd, waar ze zich bij onraad schuil konden houden. Het luik dicht, kleed erop, daar de tafel op en niemand zou ze ooit vinden. Ons werd de pin op de neus gezet; wij mochten niet in de kamer vóór komen en nooit met iemand, met wie ook, erover spreken dat die mensen bij ons waren. Als we dat zouden doen, dat was heel erg gevaarlijk voor die mensen, maar ook voor ons, dus mond dicht houden (dat werd ook gedaan). Er werd met niemand over gesproken, ook door vader of moeder niet. De buurman Roelofsen kwam altijd wel twee avonden in de week koffiedrinken, nooit heeft hij iets gemerkt, dat er bij ons mensen in huis waren.&nbsp; Ze waren overdag in het kamertje vóór in ons huis. Moeder bracht ze te eten en te drinken en 's avonds als het donker was gingen ze naar buiten, als het weer het toeliet. Opoe, de moeder van vader, woonde in een huis langs de dijk naast het onze; die moest het van vader weten dat wij joden in huis hadden, als enige;, want voor je moeder had je geen geheimen.&nbsp; Na ongeveer twee maanden kwam oom Piet op stel en sprong naar ons. “Niek, jij moet die jongens die bij mij zijn erbij nemen, bij jouw in huis zijn ze veilig. Ik heb huiszoeking gehad, ze zijn de dans maar net ontsprongen.” Oom Piet stond in Kesteren bekend als een zwarthandelaar, in bonnen en vlees, enz. Er werd in Kesteren verteld: de politie ging bij Piet Stam achterom naar binnen en de controleurs de voordeur uit naar buiten (dat waren de drie jonge joden). Vader zei nee, Niek, dat kan bij mij niet meer, dat gaat verkeerd, jij moet de drie die bij mij zijn er maar bijnemen. Maar Piet, ik heb geen slaapplaatsen genoeg, één tweepersoons bed zou erbij kunnen in de slaapkamer naast de keuken. Daar slapen de vader en de moeder ook al. Twee zou gaan, maar drie kunnen er bij ons niet slapen. Dan moet er maar een naar onze zuster Anna, die heeft er maar drie; één meer zal ook niet maken." Zo gebeurde het: vier personen bij ons, vier bij tante Anna. Het werd herfst, vader zei: Ik wil naast het huis een stuk of vier perenbomen planten. Meneer Cohen zei: Die krijg je van mij, Stam, dan heb je altijd nog een herinnering aan ons. Zo is het gebeurd, drie perenbomen staan er nu, in 2005, nog naast het huis. De familie zegt: Die moeten blijven staan. Nu woont er een kleinzoon van vader Niek Stam.&nbsp; In februari 1943 gaat het mis. Er verschijnt een overvalwagen met soldaten op de dijk met overste Veenstra. Hij werd op tijd gezien; voordat ze beneden waren, zaten de joden onder de vloer, kleed erover, tafel erop, niemand zou vader, moeder en de twee zonen vinden, niemand kon er wat van zien. Overste Veenstra kwam al hollend met zijn soldaten de dijk af, zó naar binnen. Ze kwamen achter het huis naar binnen, zó naar de voorkamer. In deze kamer niet; de volgende kamer. Ja, hier is het, de tafel werd van het kleed gehaald, het kleed opgerold, het luik open. Eruit! Ze werden hardhandig aangepakt. Dat moet toch verraden zijn. Allemaal moesten ze mee, vader en moeder ook. Vader, moeder Cohen en hun twee zonen. Al hun bezittingen moesten mee. Onze vader en moeder moesten ook in de overvalwagen. Veenstra wilde de kleine dochter, Jansje van 9 jaar, ook meenemen. Een soldaat zei ook: Dat is nog een kind. Laat ze toch hier blijven. Ze werd gebracht bij de familie V.d. Berg over de dijk. Moeder Stam zei, voordat de soldaat haar wegbracht: Ik zal haar wat geld geven. Ze ging met haar naar de zolder, gevolgd door de soldaat. Het geldkistje werd achter een luik op de vliering gepakt, moeder gaf haar honderd gulden en zette het kistje weer terug. De oude man werd de auto ingeslagen door overste Veenstra (de man was slecht ter been). Toen iedereen vertrok, werd het huis verzegeld, maar toen moeder terugkwam, waren al het geld en de papieren verdwenen. Gert-Jan, de zoon van 10 jaar, had op een afstand alles zien gebeuren. Hij was zo snel als zijn benen konden naar tante Anna aan de Parallelweg te Opheusden gehold om te waarschuwen: Ze komen de joden halen, snel, laat ze maken dat ze weg komen. Deze mensen zijn gevlucht, de boomkwekerij in. Twee weken later werden ze door de gemeentepolitie gehaald, achter de dubbele wanden vandaan op hun slaapkamer. De man heeft voor de gemeentepolitie op zijn knieën gelegen en gesmeekt of ze mochten gaan: Niemand hoefde toch te weten dat u ons gevonden heeft. Geld heeft hij nog geboden, niets mocht helpen. Ze werden afgevoerd.&nbsp; Onze moeder, Janna Stam-van Zoelen, moest in het gevang in Arnhem blijven, in de koepel. Na tien dagen werd ze vrijgelaten. Vader en oom Jan van de Pol gingen naar het kamp Vught. In Vught appèl, alle klompen in een rij en o wee! als er een buiten het gelid stond. Die mensen kregen slaag en de honden beten bij iedere klap die ze kregen. Alle dagen grond kruien van A naar B en van B naar A; zinloos. Zwarthandelaren, joden en jodenbegunstigers, allemaal hard werken, nutteloos werk. Bij de minste fout waren er zware straffen: met de benen wijd van een stelling springen, met het gemacht op een balk, stokslagen. Er werd veel geslagen door de beulen. Open wonden, daar werd zout in gestrooid. Een keer zag vader een jood die zó'n dorst had dat hij uit een greppel ging drinken. Een SS-er nam zijn geweer en schoot hem dood. Hij viel voorover in de greppel. De woorden van de SS-er waren: Vijfentwintig gulden verdiend en een dag verlof. Wij stuurden vader levensmiddelenpakketten. Vader kwam na een half jaar, gebroken en sterk vermagerd, thuis. Oom Jan van de Pol na 4 maanden. Nog één keer hebben wij bericht gehad van de familie Cohen. Een kaart uit de trein gegooid, er stond op: Wij zijn op weg naar het grote onbekende. Het onbekende was de dood. Vader en moeder Cohen zijn omgekomen in Auschwitz. De rest van de familie in Sobibor.&nbsp;

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

SaartjeBiedermann-Wolf

Saartje
Biedermann-Wolf