In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: examencommissie Aan: de Vries, Pieter Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-20 Pieter woonachtig in het Joods weeshuis te Leiden moest zijn M.U.L.O. diploma in Den Haag halen, omdat daar een Joodse M.U.L.O. was.

Van: examencommissie Aan: de Vries, Pieter Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-20 Pieter woonachtig in het Joods weeshuis te Leiden moest zijn M.U.L.O. diploma in Den Haag halen, omdat daar een Joodse M.U.L.O. was.

Diploma behaald door Pieter de Vries op de M.U.L.O.

Foto van Willi en Eva Kamp-Pollack

Foto van Willi en Eva Kamp-Pollack

Van: van Dijk, Salomon en zijn vrouw (voor de kinderen tante Juup) Aan: dochter Marja en Hannie en zoon Arthur Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07 Onderwerp: verjaardag Marja, boek ontvangen?; kinderen wonen nu dichter bij elkaar en kunnen elkaar spreken; over school; pleegouders; adviezen voor de kinderen…

Van: van Dijk, Salomon en zijn vrouw (voor de kinderen tante Juup) Aan: dochter Marja en Hannie en zoon Arthur Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07 Onderwerp: verjaardag Marja, boek ontvangen?; kinderen wonen nu dichter bij elkaar en kunnen elkaar spreken; over school; pleegouders; adviezen voor de kinderen…

Briefkaart van Salomon en Juup van Dijk aan hun kinderen vanuit kamp Westerbork

Brief van Prins Bernard als bevelhebber Nederlandse Strijdkrachten aan personen die deel hebben uitgemaakt van de Binnenlandse Strijdkrachten en zijn uitgetreden.

Brief van Prins Bernard als bevelhebber Nederlandse Strijdkrachten aan personen die deel hebben uitgemaakt van de Binnenlandse Strijdkrachten en zijn uitgetreden.

Brief van Prins Bernard als bevelhebber Nederlandse Strijdkrachten

Van: Margules, Hans Aan: Dresden, Samuel en Henny Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-03-02 Onderwerp: (karikatuur)tekeningen van Hans Margules. Centraal staat Henny Dresden-Konijn; de verschillende functies die zij in Westerbork heeft vervuld; haar 10 jaar liefde en leed met haar man Samuel Dresden.

Van: Margules, Hans Aan: Dresden, Samuel en Henny Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-03-02 Onderwerp: (karikatuur)tekeningen van Hans Margules. Centraal staat Henny Dresden-Konijn; de verschillende functies die zij in Westerbork heeft vervuld; haar 10 jaar liefde en leed met haar man Samuel Dresden.

Album met karikaturen getekend door Hans Margules voor het echtpaar Dresden-Konijn in kamp Westerbork

Van: de Vrijer, Dick Aan: Haagman, Clara (gericht aan zijn vrouw Miep via Clara) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-09 Onderwerp: vele brieven geschreven, de vraag is of alles in kamp Westerbork terecht komt; Dick heeft veel steun aan zijn dochter; het duurt allemaal zo lang; of de pakketten zijn ontvangen; heeft N. van Cleeff haar pakket ook ontvangen?

Van: de Vrijer, Dick Aan: Haagman, Clara (gericht aan zijn vrouw Miep via Clara) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-09 Onderwerp: vele brieven geschreven, de vraag is of alles in kamp Westerbork terecht komt; Dick heeft veel steun aan zijn dochter; het duurt allemaal zo lang; of de pakketten zijn ontvangen; heeft N. van Cleeff haar pakket ook ontvangen?

Brief van Dick de Vrijer aan Clara Haagman vanuit Rotterdam

Van: Ministerie van Justitie Aan: Groot, J. Plaats: Amsterdam Datum: 1946-07-26 Onderwerp: betreft het oorlogspleegkind N. Kats.

Van: Ministerie van Justitie Aan: Groot, J. Plaats: Amsterdam Datum: 1946-07-26 Onderwerp: betreft het oorlogspleegkind N. Kats.

Brief van het Ministerie van Justitie aan familie Groot over het oorlogspleegkind N. Kats

Van: Viool, Josua Aan: zijn kinderen Plaats: De Bruynhorst, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: &nbsp;een brief met twee gulden ontvangen; hij is gelijk naar de kantine gegaan voor het kopen van een paar koppen koffie, koek en een pond peren; dagen dat hij niet genoeg heeft; tabak gekocht voor 4 gulden; iedereen rookt; kwart voor zes op, een mars van vijf kwartier naar de werkplek; 's avonds om half zeven eten; na het werk de zaal boenen en exerceren; en ook nog aardappelen schillen…

Van: Viool, Josua Aan: zijn kinderen Plaats: De Bruynhorst, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: &nbsp;een brief met twee gulden ontvangen; hij is gelijk naar de kantine gegaan voor het kopen van een paar koppen koffie, koek en een pond peren; dagen dat hij niet genoeg heeft; tabak gekocht voor 4 gulden; iedereen rookt; kwart voor zes op, een mars van vijf kwartier naar de werkplek; 's avonds om half zeven eten; na het werk de zaal boenen en exerceren; en ook nog aardappelen schillen…

Brief van Josua Viool aan zijn kinderen vanuit het Joods werkkamp De Bruynhorst

Van: Barentz, Max Aan: Bakker-Prager, H. Plaats: Den Haag Datum: 1943-04-14 Onderwerp: het vonnis is geveld; voor de 23ste moet de schrijver in kamp Vught zijn; hij acht de kans klein weer terug te komen. Voor An die veel jonger is is de kans groter; deze brief is waarschijnlijk zijn afscheidsbrief; hij is oud en bijna blind, het leven zal hem niet veel goeds meer te bieden hebben; Hort Bakker heeft geluk dat ze met Piet is getrouwd, en daardoor kan ontkomen aan de ellende; hij heeft net een boek van Piet (Bakker) gelezen met de titel ‘Vrouw aan Boord’; lezen zal wel niet meer kunnen; hoe lang ze zullen blijven weet hij ook niet; hij wil niet te veel piekeren; pogingen op de Barneveld-lijst te komen zijn gestrand, al worden de pogingen niet opgegeven; als ze vanuit Vught kunnen schrijven, zullen ze dat zeker doen…&nbsp;

Van: Barentz, Max Aan: Bakker-Prager, H. Plaats: Den Haag Datum: 1943-04-14 Onderwerp: het vonnis is geveld; voor de 23ste moet de schrijver in kamp Vught zijn; hij acht de kans klein weer terug te komen. Voor An die veel jonger is is de kans groter; deze brief is waarschijnlijk zijn afscheidsbrief; hij is oud en bijna blind, het leven zal hem niet veel goeds meer te bieden hebben; Hort Bakker heeft geluk dat ze met Piet is getrouwd, en daardoor kan ontkomen aan de ellende; hij heeft net een boek van Piet (Bakker) gelezen met de titel ‘Vrouw aan Boord’; lezen zal wel niet meer kunnen; hoe lang ze zullen blijven weet hij ook niet; hij wil niet te veel piekeren; pogingen op de Barneveld-lijst te komen zijn gestrand, al worden de pogingen niet opgegeven; als ze vanuit Vught kunnen schrijven, zullen ze dat zeker doen…&nbsp;

Brief van oom Max Barentz aan H. Bakker-Prager vanuit Den Haag

Van: Stella Aan: Jacob Plaats: Amsterdam Datum: 1942 Onderwerp: reactie op een in het verkeerde keelgat geschoten opmerking van de vrouw van Jacob; over het lijden van honger en kou in Amsterdam; geef wat je missen kan; de Joodse Raad in Den Haag haalt het graag op…

Van: Stella Aan: Jacob Plaats: Amsterdam Datum: 1942 Onderwerp: reactie op een in het verkeerde keelgat geschoten opmerking van de vrouw van Jacob; over het lijden van honger en kou in Amsterdam; geef wat je missen kan; de Joodse Raad in Den Haag haalt het graag op…

Brief van Stella aan Jacob Levie vanuit Amsterdam

Van: van Dijk, Salomon Aan: zijn kinderen Plaats: Smilde, Oranjekanaal, Joods werkkamp Datum: 1942-08/09-23/02 Onderwerp: over wat de kinderen gaan doen en kopen; tevreden over de rapporten van zijn kinderen, die vakantie hebben; zorg goed voor de jongste; brieven goed ontvangen; mevrouw van Dreumel is aangesteld als pleegmoeder; over wat ze zouden kunnen doen…en wat ze aan leuke dingen hebben gedaan…

Van: van Dijk, Salomon Aan: zijn kinderen Plaats: Smilde, Oranjekanaal, Joods werkkamp Datum: 1942-08/09-23/02 Onderwerp: over wat de kinderen gaan doen en kopen; tevreden over de rapporten van zijn kinderen, die vakantie hebben; zorg goed voor de jongste; brieven goed ontvangen; mevrouw van Dreumel is aangesteld als pleegmoeder; over wat ze zouden kunnen doen…en wat ze aan leuke dingen hebben gedaan…

Brief van Salomon van Dijk aan zijn kinderen vanuit het Joods werkkamp Oranjekanaal

Van: Asscher-Pinkhof, Clara Aan: Asscher, S. (dochter) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-13 Onderwerp: brief naar Jerusalem; ontvangen post en foto. De schrijfster was lang bedlegerig. Alleen Eliflor (Eliezer en Flora) bereikbaar, drie anderen maken het goed.

Van: Asscher-Pinkhof, Clara Aan: Asscher, S. (dochter) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-13 Onderwerp: brief naar Jerusalem; ontvangen post en foto. De schrijfster was lang bedlegerig. Alleen Eliflor (Eliezer en Flora) bereikbaar, drie anderen maken het goed.

Brief van Clara Asscher-Pinkhof aan haar dochter Shoshanna Asscher

Van: Feldman, T Aan: Gemmeker, kampcommandant Plaats: Amsterdam Datum: 1944-04 Onderwerp: verzoek in verband met een bezoek aan het kamp.

Van: Feldman, T Aan: Gemmeker, kampcommandant Plaats: Amsterdam Datum: 1944-04 Onderwerp: verzoek in verband met een bezoek aan het kamp.

Brief van Tibor Feldman aan kampcommandant Gemmeker vanuit Amsterdam in verband met een bezoek aan het kamp

Van: Oudshoorn, A.C.&nbsp; Aan: Commissie voor oorlogspleegkinderen&nbsp; Plaats: Delft Datum: 1946-11-11 Onderwerp: Misverstand, Ruth Heller niet bekend bij pleegouders.

Van: Oudshoorn, A.C.&nbsp; Aan: Commissie voor oorlogspleegkinderen&nbsp; Plaats: Delft Datum: 1946-11-11 Onderwerp: Misverstand, Ruth Heller niet bekend bij pleegouders.

Brief van A.C. Oudshoorn aan de Commissie voor Oorlogspleegkinderen

Van: Government of Palestine, Department of Migration Aan: Asscher-Pinkhof, Clara Plaats: Haifa Datum: 1944-07-10 Onderwerp: identiteitskaart met pasfoto na aankomst in Haifa vanuit Bergen-Belsen.

Van: Government of Palestine, Department of Migration Aan: Asscher-Pinkhof, Clara Plaats: Haifa Datum: 1944-07-10 Onderwerp: identiteitskaart met pasfoto na aankomst in Haifa vanuit Bergen-Belsen.

Identiteitskaart van Clara Asscher-Pinkhof gekregen na aankomst in Palestina

Van: Beijering, Jan Aan: Drenth, Dirkje Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-10 Onderwerp: van Harskamp naar Interneringskamp Westerbork; nu is &nbsp;pas duidelijk wat ze voor elkaar betekenen; zij hoeft zich geen zorgen om hem te maken; een bekende medegedetineerde is mogelijk met tyfus in het kampziekenhuis opgenomen…

Van: Beijering, Jan Aan: Drenth, Dirkje Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-10 Onderwerp: van Harskamp naar Interneringskamp Westerbork; nu is &nbsp;pas duidelijk wat ze voor elkaar betekenen; zij hoeft zich geen zorgen om hem te maken; een bekende medegedetineerde is mogelijk met tyfus in het kampziekenhuis opgenomen…

Brief van Jan Beijering aan Dirkje Drenth vanuit Interneringskamp Westerbork

Foto van Kaatje Muller-de Vries

Model.&nbsp; Gemaakt van hout.&nbsp; Beschilderd.&nbsp; Schaal 1:500.&nbsp; Betreft hier woning zeven en acht.&nbsp; Op het dak is aangegeven dat deze woning een telefoon- aansluiting had. De maquette stond in 1950 in de vroegere Kommandantur, schuin tegen de muur opgesteld. &nbsp;Volgens schenker dateert deze vermoedelijk nog uit de oorlogsperiode. (in het kamp was een maquettebouw-werkplaats aanwezig) Barakken die voor 1950 waren gesloopt waren ook van de maquette weggehaald. De maquette is gebruikt tot 1970 toen het kamp definitief werd afgebroken. Ook tijdens de Schattenberg periode werd de maquette steeds up to date gehouden. De vier geschonken barakken werden op het laatst ook van de maquette afgehaald. De schenker mocht deze modellen toen hebben aangezien ze anders toch werden weggegooid. Wat er met de rest van de maquette is gebeurd is bij de schenker niet bekend.

Model.&nbsp; Gemaakt van hout.&nbsp; Beschilderd.&nbsp; Schaal 1:500.&nbsp; Betreft hier woning zeven en acht.&nbsp; Op het dak is aangegeven dat deze woning een telefoon- aansluiting had. De maquette stond in 1950 in de vroegere Kommandantur, schuin tegen de muur opgesteld. &nbsp;Volgens schenker dateert deze vermoedelijk nog uit de oorlogsperiode. (in het kamp was een maquettebouw-werkplaats aanwezig) Barakken die voor 1950 waren gesloopt waren ook van de maquette weggehaald. De maquette is gebruikt tot 1970 toen het kamp definitief werd afgebroken. Ook tijdens de Schattenberg periode werd de maquette steeds up to date gehouden. De vier geschonken barakken werden op het laatst ook van de maquette afgehaald. De schenker mocht deze modellen toen hebben aangezien ze anders toch werden weggegooid. Wat er met de rest van de maquette is gebeurd is bij de schenker niet bekend.

Model

Margules, H. Lager Westerbork. München, 1995. Speciaal voor de herdenking gemaakt door Hans Margules.&nbsp; Tekst: Lager Westerbork. 12 april 1945 - 1995.&nbsp; 50. Anniversary

Margules, H. Lager Westerbork. München, 1995. Speciaal voor de herdenking gemaakt door Hans Margules.&nbsp; Tekst: Lager Westerbork. 12 april 1945 - 1995.&nbsp; 50. Anniversary

Evavan der Ven

Eva
van der Ven