In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van:&nbsp; Aan: Kokcx Th. en Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-01 Onderwerp: personeelslijst met functie en salaris. Onder het personeel bevinden zich oud-kampgevangenen (Joods). Opmerking: vacante plaatsen zijn tijdelijk aangevuld door oud-kampgevangenen (Joods). Namen van personen worden niet genoemd.

Van:&nbsp; Aan: Kokcx Th. en Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-01 Onderwerp: personeelslijst met functie en salaris. Onder het personeel bevinden zich oud-kampgevangenen (Joods). Opmerking: vacante plaatsen zijn tijdelijk aangevuld door oud-kampgevangenen (Joods). Namen van personen worden niet genoemd.

Lijst met namen van personeel, hun functie en salarissen

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: de trein verlaat kamp Westerbork; een SS'er op de voorgrond; op de achtergrond uitzwaaiende kampgevangenen en de Kommandantur.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: de trein verlaat kamp Westerbork; een SS'er op de voorgrond; op de achtergrond uitzwaaiende kampgevangenen en de Kommandantur.

Foto van een still van de Westerborkfilm

Van: De Joodse Raad voor Amsterdam (namens Max de Groot) Aan: de Groot, Samuel Plaats: Amsterdam; Vught, kamp Datum: 1943-07-08 Onderwerp: verzoek om het toesturen van zeep en een scheermes. De Joodse Raad vraagt om een bevestiging van het toesturen van het pakket.

Van: De Joodse Raad voor Amsterdam (namens Max de Groot) Aan: de Groot, Samuel Plaats: Amsterdam; Vught, kamp Datum: 1943-07-08 Onderwerp: verzoek om het toesturen van zeep en een scheermes. De Joodse Raad vraagt om een bevestiging van het toesturen van het pakket.

Brief van de Joodse Raad namens Max de Groot vanuit kamp Vught

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Binnenlandse Strijdkrachten

Cabaret.&nbsp; Cabaret Bunter Abend Een zangeres gezeten op de piano (Esther Philipse) Twee mannen achter piano's en een vrouw lopend met een kruiwagen op de voorgrond (Mara Rosen of Liesl Frank) Kamp Westerbork Datum: 1944-03

Cabaret.&nbsp; Cabaret Bunter Abend Een zangeres gezeten op de piano (Esther Philipse) Twee mannen achter piano's en een vrouw lopend met een kruiwagen op de voorgrond (Mara Rosen of Liesl Frank) Kamp Westerbork Datum: 1944-03

Een scene uit de revue 'Bunter Abend'

Ausweiskarte van Vlessing-Vomberg, Mientjen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944

Ausweiskarte van Vlessing-Vomberg, Mientjen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944

Ausweiskarte van Mientjen Vlessing-Vomberg in kamp Westerbork

Kampgeld Lager Westerbork 25 cent/25 Gutschen, Serie AA No.8414

Kampgeld Lager Westerbork 25 cent/25 Gutschen, Serie AA No.8414

Kampgeld Lager Westerbork 25 cent

(Chemisch) Laboratorium Kamp Westerbork&nbsp; Van: Birman, Otto Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944&nbsp; Op achterkant namen van kampgevangenen werkzaam in het laboratorium.

(Chemisch) Laboratorium Kamp Westerbork&nbsp; Van: Birman, Otto Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944&nbsp; Op achterkant namen van kampgevangenen werkzaam in het laboratorium.

Tekening van het interieur van het chemisch laboratorium in kamp Westerbork

Van: Huisman, G.K. Aan: Kockx, Th., kampcommandant Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-06 Onderwerp: de bewakingsmanschappen komen te laat of zijn niet in voldoende aantal aanwezig voor het bewaken van gedetineerden tijdens de buitendienst.

Van: Huisman, G.K. Aan: Kockx, Th., kampcommandant Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-06-06 Onderwerp: de bewakingsmanschappen komen te laat of zijn niet in voldoende aantal aanwezig voor het bewaken van gedetineerden tijdens de buitendienst.

Rapport van G.K. Huisman aan commandant Th. Kockx over bewakingstroepen en -manschappen

Kok, L. Portrettekening van een vrouw Kamp Westerbork, 1943-02-23.

Kok, L. Portrettekening van een vrouw Kamp Westerbork, 1943-02-23.

Portret van een vrouw getekend door Leo Kok in kamp Westerbork

Een SS'er in een stoel gezeten.&nbsp; Met op de achtergrond een wandtekening. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944&nbsp;

Een SS'er in een stoel gezeten.&nbsp; Met op de achtergrond een wandtekening. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944&nbsp;

Foto van een onbekende SS'er in kamp Westerbork

Appell!! Appell!! Appell!!&nbsp; Lied uit het boek 'Humor und Melodie'.&nbsp; Tekst met illustratie. Kamp Westerbork, 1943-09-27.&nbsp; Betreft een foto van het boek 'Humor und Melodie'&nbsp; (Cabaret). De getekende personen stellen kampcommandant Gemmeker (achter zijn bureau) en Max Ehrlich voor.

Appell!! Appell!! Appell!!&nbsp; Lied uit het boek 'Humor und Melodie'.&nbsp; Tekst met illustratie. Kamp Westerbork, 1943-09-27.&nbsp; Betreft een foto van het boek 'Humor und Melodie'&nbsp; (Cabaret). De getekende personen stellen kampcommandant Gemmeker (achter zijn bureau) en Max Ehrlich voor.

Een lied uit het revueboek Humor und Melodie

Dienstbereiche

Dienstbereich Innendienst

Plaatsen in kamp Westerbork

Appèlplaats kamp Westerbork

Groepsfoto genomen in de grote zaal van de schouwburg in kamp Westerbork ten tijden van het Germaanse Joelfeest.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-19&nbsp; In het midden in burger architect Winne, die verantwoordelijk was voor de bouw- en onderhoudsactiviteiten in het kamp.

Groepsfoto genomen in de grote zaal van de schouwburg in kamp Westerbork ten tijden van het Germaanse Joelfeest.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-19&nbsp; In het midden in burger architect Winne, die verantwoordelijk was voor de bouw- en onderhoudsactiviteiten in het kamp.

Foto gemaakt tijdens het Joelfeest in de Grote Zaal van kamp Westerbork

Van: Kirchenrat Nederlands hervormde kerk Amsterdam Aan: Sturmbannfuhrer Deppner Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08 Onderwerp: verzoek om vrijlating van Asser Visser In tweevoud

Van: Kirchenrat Nederlands hervormde kerk Amsterdam Aan: Sturmbannfuhrer Deppner Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08 Onderwerp: verzoek om vrijlating van Asser Visser In tweevoud

Brief van Nederlands Hervormde Kerk Amsterdam betreffende Asser Visser

Van: Haren, van, J.J. Aan: dames Polak en Zonneveld Plaats: Leiden Datum: 1945-06-26 Onderwerp: verontschuldiging voor nog niet op bezoek gekomen; omstandigheden; nog geld verschuldigd

Van: Haren, van, J.J. Aan: dames Polak en Zonneveld Plaats: Leiden Datum: 1945-06-26 Onderwerp: verontschuldiging voor nog niet op bezoek gekomen; omstandigheden; nog geld verschuldigd

Brief van J.J. van Haren aan de dames Polak en Zonneveld

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-04-23 No. 6 Inhoud: Verkiezing voor hoofd Afdeling I tussen D. Barmes en L. Haagman ; Menu; Mededeling van de kamppolitie over binnenkomst NSB'ers, lijst met namen van personen die zich in Noord-Brabant en Limburg bevinden, diefstal in de kampboerderij; culturele zaken, lezing Ir. levison; gereedschap inleveren in verband met de komst van NSB'ers; oorlogsoverzicht.

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-04-23 No. 6 Inhoud: Verkiezing voor hoofd Afdeling I tussen D. Barmes en L. Haagman ; Menu; Mededeling van de kamppolitie over binnenkomst NSB'ers, lijst met namen van personen die zich in Noord-Brabant en Limburg bevinden, diefstal in de kampboerderij; culturele zaken, lezing Ir. levison; gereedschap inleveren in verband met de komst van NSB'ers; oorlogsoverzicht.

De Westerborker nummer 6 van 23 april 1945

Van: Grevelink, J. Aan: Gevolmachtigde Reorganisatie Ned. Politie Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-01 Onderwerp: Overname van het Vreemdelingenkamp te Westerbork door de bezettingsautoriteiten en de status van het vrije-personeel.

Van: Grevelink, J. Aan: Gevolmachtigde Reorganisatie Ned. Politie Plaats: Den Haag Datum: 1942-07-01 Onderwerp: Overname van het Vreemdelingenkamp te Westerbork door de bezettingsautoriteiten en de status van het vrije-personeel.

Brief van J. Grevelink aan de gevolmachtigde Reorganisatie Nederlandse Politie

Certificaat Westerweel Woud Ten name van: Mevr. E.M. van Loon + toelichting op het certificaat

Certificaat Westerweel Woud Ten name van: Mevr. E.M. van Loon + toelichting op het certificaat

Certificaat Westerweelwoud

Enveloppe met opschrift: Salo Polak, 20-12-20&nbsp; Barak 22 OD Westerbork.

Enveloppe met opschrift: Salo Polak, 20-12-20&nbsp; Barak 22 OD Westerbork.

Enveloppe met opschrift Salo Polak, zijn geboortedatum en verblijfplaats in kamp Westerbork

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Nieuwe Drentsche Courant Plaats: Assen Datum: 1959-10-07 Onderwerp: vraag om kopieën van artikelen rond het proces van Gemmeker.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Nieuwe Drentsche Courant Plaats: Assen Datum: 1959-10-07 Onderwerp: vraag om kopieën van artikelen rond het proces van Gemmeker.

Brief van Werner Stertzenbach aan de Nieuwe Drentsche Courant

Sonder-Ausweis van Cohen, Leon A. A. Hij is gerechtigd het kamp te verlaten om arbeid te verrichten. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-1945

Sonder-Ausweis van Cohen, Leon A. A. Hij is gerechtigd het kamp te verlaten om arbeid te verrichten. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-1945

Foto van een Sonder-Ausweis van Leon A. A. Cohen

Kampgeld Lager Westerbork 50 cent, Serie BB No. 3463

Kampgeld Lager Westerbork 50 cent, Serie BB No. 3463

Kampgeld Lager Westerbork 50 cent

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 200 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Pulvermacher, Martha geb. 11-03-68 overleden te Westerbork op 15-04-1943 op: 19-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 200 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Pulvermacher, Martha geb. 11-03-68 overleden te Westerbork op 15-04-1943 op: 19-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Martha Pulvermacher

Aan: Cohen, L.A.A. Van: Allied Military Commandant&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1945-04-19&nbsp; Onderwerp: Identiteitsbewijs van de heer Cohen om voor belangrijk werk het kamp te mogen verlaten.&nbsp; Uit de periode dat het kamp was bevrijd door de Canadezen.&nbsp;

Aan: Cohen, L.A.A. Van: Allied Military Commandant&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1945-04-19&nbsp; Onderwerp: Identiteitsbewijs van de heer Cohen om voor belangrijk werk het kamp te mogen verlaten.&nbsp; Uit de periode dat het kamp was bevrijd door de Canadezen.&nbsp;

Foto van een identiteitsbewijs van L.A.A. Cohen

Van: Acohen-Lopes Salzedo, S. Aan: Lohman, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-21 Onderwerp: kaart ontvangen en dank voor de heerlijke pakjes; de late kaart van de vorige keer kwam door de feestdagen (Joods Nieuwjaar); Ro zal over 14 dagen schrijven; behoefte aan een pak koffie, shampoo en theetabletjes…

Van: Acohen-Lopes Salzedo, S. Aan: Lohman, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-10-21 Onderwerp: kaart ontvangen en dank voor de heerlijke pakjes; de late kaart van de vorige keer kwam door de feestdagen (Joods Nieuwjaar); Ro zal over 14 dagen schrijven; behoefte aan een pak koffie, shampoo en theetabletjes…

Briefkaart van S. Acohen-Lopes Salzedo aan de familie Lohman vanuit kamp Westerbork

Foto van Hetty Louise Reens en haar zus Marianne

Foto van Hetty Louise Reens en haar zus Marianne

Van: Bakker-Prager, H. Aan: Barentz, Sophia Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-08 Onderwerp: de briefkaart gaat retour afzender in verband met de deportatie van Sophia; het zesde pakket met levensmiddelen is onderweg met opsomming van wat erin zit; Hort hoopt dat alles, dus ook deze briefkaart goed bij haar moeder terecht komt; Hort heeft het telegram van haar moeder ontvangen; hoop dat het pakket voor haar moeders verjaardag (6-3) en brief is aangekomen…

Van: Bakker-Prager, H. Aan: Barentz, Sophia Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-08 Onderwerp: de briefkaart gaat retour afzender in verband met de deportatie van Sophia; het zesde pakket met levensmiddelen is onderweg met opsomming van wat erin zit; Hort hoopt dat alles, dus ook deze briefkaart goed bij haar moeder terecht komt; Hort heeft het telegram van haar moeder ontvangen; hoop dat het pakket voor haar moeders verjaardag (6-3) en brief is aangekomen…

Briefkaart van H. Bakker-Prager aan haar moeder Sophia vanuit Amsterdam

Breslauer, W. R.&nbsp; De bouw van de Reinwaterkelder in het doorgangskamp.&nbsp; Op de achtergrond is barak 100 te zien. Kamp Westerbork, jaartal onbekend.

Breslauer, W. R.&nbsp; De bouw van de Reinwaterkelder in het doorgangskamp.&nbsp; Op de achtergrond is barak 100 te zien. Kamp Westerbork, jaartal onbekend.

De bouw van de Reinwaterkelder

Ploegen van het land. Kamp Westerbork, 1943-1944

Ploegen van het land. Kamp Westerbork, 1943-1944

MarinusTrompetter

Marinus
Trompetter