In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Levie, Jaap Aan: de Leve, J. Plaats: Westerbork, kamp Datum|: 1942-10-13 Onderwerp: ze mogen een briefkaart schrijven; graag per expresse een pakket met levensmiddelen; graag contact opnemen met mevrouw S. Keyser in Hoogeveen; Dien en Jo liggen in barak 63, hijzelf in barak 65; hij is op dit moment bij de dokter Waterman en Maurits de Levie werkzaam; inhoud voor pakketten, de mensen krijgen allemaal pakketen…

Van: Levie, Jaap Aan: de Leve, J. Plaats: Westerbork, kamp Datum|: 1942-10-13 Onderwerp: ze mogen een briefkaart schrijven; graag per expresse een pakket met levensmiddelen; graag contact opnemen met mevrouw S. Keyser in Hoogeveen; Dien en Jo liggen in barak 63, hijzelf in barak 65; hij is op dit moment bij de dokter Waterman en Maurits de Levie werkzaam; inhoud voor pakketten, de mensen krijgen allemaal pakketen…

Briefkaart van Jaap Levie aan J. de Leve vanuit kamp Westerbork

Klara Borstel-Engelsman, geboren op 30 april 1842 te Amsterdam, was met haar 102 jaar het oudste slachtoffer van de Holocaust in Nederland. &nbsp;Ze was de dochter van Salomon Abraham Engelsman en Saartje Hartog Cosman. Op de datum van aangifte van de geboorte (2 mei 1842) was haar vader 22 jaar en had volgens de geboorteakte geen beroep. Ze woonden toen aan het Markenhofje, Kanton 1, No. 4 in Amsterdam. Klara Engelsman trad in het huwelijk op 24 mei 1865 te Amsterdam met Daniel Borstel. Zij was toen 23 jaar en dienstbode van beroep. Daniel Borstel (geboren op 20 mei 1842 te Amsterdam) was toen 23 jaar en werkte als sjouwerman. Daniel Borstel is op 76 jarige leeftijd overleden op 9 juli 1918 te Amsterdam, het echtpaar had geen kinderen. In 1941 woont de oude dame in in het pension van de familie Morpurgo op het Jonas Daniel Meijerplein 18, 2 hoog, waar ze in 1942 haar 100e verjaardag viert. Het Joodsch Weekblad schrijft op &nbsp;8 mei 1942: ‘De oude dame, die nog flink bij de hand is – ze speelt nog haar partijtje domino, praat graag met haar mede-pensiongasten, wandelt nu en dan als het weer er geschikt voor is en heeft nog nooit een bril gedragen – werd op haar eeuwfeest flink in de bloemetjes gezet.’ Klara Borstel-Engelsman is op 15 maart 1944 vanaf het adres Weesperplein 1 aangekomen in kamp Westerbork, waar zij werd verpleegd in barak 5 (het kampziekenhuis). Op 4 september 1944 werd zij op een brancard naar de trein gebracht, die naar Theresienstadt ging. &nbsp;Haar naam staat op de transportlijst van Theresienstadt naar Auschwitz, &nbsp;maar waarschijnlijk is zij vóór dat transport in Theresienstadt overleden. Toen mevrouw Klara Borstel-Engelsman 102 jaar oud werd, was zij de op een na oudste ingezetene van Nederland. Alleen mevrouw Petronella Elisabet Herfst-Braams uit Rotterdam was nog ouder. Zij werd geboren op 8 december 1841 te Amsterdam en zij overleed op 106 jarige leeftijd op 29 juni 1948 te Rotterdam.&nbsp;

Van: Gerzon, Adolf Aan: Ras, M., Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-07-25&nbsp; Onderwerp: aankomst in Westerbork en vraag om pakketten; mannenbarakken en vrouwenbarakken; een kleine kans om ontslagen te worden.

Van: Gerzon, Adolf Aan: Ras, M., Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-07-25&nbsp; Onderwerp: aankomst in Westerbork en vraag om pakketten; mannenbarakken en vrouwenbarakken; een kleine kans om ontslagen te worden.

Briefkaart van Adolf Gerzon aan M. Ras vanuit kamp Westerbork

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 62

Van: Leeuw, de, B.&nbsp; Aan: Ras, Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-07-27&nbsp; Onderwerp: vraag om gebruiksgoederen (bord, vork en een handdoek). Ze heeft met Klaartje en de kinderen gesproken.

Van: Leeuw, de, B.&nbsp; Aan: Ras, Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-07-27&nbsp; Onderwerp: vraag om gebruiksgoederen (bord, vork en een handdoek). Ze heeft met Klaartje en de kinderen gesproken.

Briefkaart van B. de Leeuw aan mevrouw Ras vanuit kamp Westerbork

Particulier bezoek kamp Westerbork

Bezoek relaties kamp Westerbork

Bezoeken kamp Westerbork

Van: Leeuw, de, Bep Aan: Ras (Batavier), Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-27 Onderwerp: Omstandigheden; Vraag om een bord, vork en handdoek. Ze heef tante Klaartje en de kinderen (Annie en Adolf) gesproken.

Van: Leeuw, de, Bep Aan: Ras (Batavier), Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-27 Onderwerp: Omstandigheden; Vraag om een bord, vork en handdoek. Ze heef tante Klaartje en de kinderen (Annie en Adolf) gesproken.

Briefkaart van Bep de Leeuw aan mevrouw Ras vanuit kamp Westerbork

Muzikanten.&nbsp; Muzikanten op de appelplaats.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1943.&nbsp; Op de appèlplaats loopt een groep muzikanten&nbsp;van de Joodse Ordedienst. Achter deze muzikanten loopt de rest van de Joodse Ordedienst.&nbsp; Op de achtergrond de OD-barak.

Muzikanten.&nbsp; Muzikanten op de appelplaats.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1943.&nbsp; Op de appèlplaats loopt een groep muzikanten&nbsp;van de Joodse Ordedienst. Achter deze muzikanten loopt de rest van de Joodse Ordedienst.&nbsp; Op de achtergrond de OD-barak.

De Joodse ordedienst marcheert op de appelplaats voor barak 22

Van: Gerzon, Annie Aan: Ras, M., Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-08 Onderwerp: Schrijfdag; ontvangst van pakketten; vraag om kousen want die zijn niet in het kamp te krijgen.

Van: Gerzon, Annie Aan: Ras, M., Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-08 Onderwerp: Schrijfdag; ontvangst van pakketten; vraag om kousen want die zijn niet in het kamp te krijgen.

Briefkaart van Annie Gerzon aan M. Ras (Batavier) vanuit kamp Westerbork

Van: Bonn, Joseph Aan: van de Hoeden-Bonn, Eliazer en Betty Plaats: Amsterdam Datum: 1942 Onderwerp: niet gedacht nog een sabbat-brief te kunnen schrijven; voorlopig nog gespaard, een week van angst achter de rug; drie agenten waren langsgekomen en schenen de schrijver met een zaklantaarn in zijn gezicht, terwijl hij in bed lag; vele andere familieleden zijn meegenomen; ze zitten allemaal in Westerbork…

Van: Bonn, Joseph Aan: van de Hoeden-Bonn, Eliazer en Betty Plaats: Amsterdam Datum: 1942 Onderwerp: niet gedacht nog een sabbat-brief te kunnen schrijven; voorlopig nog gespaard, een week van angst achter de rug; drie agenten waren langsgekomen en schenen de schrijver met een zaklantaarn in zijn gezicht, terwijl hij in bed lag; vele andere familieleden zijn meegenomen; ze zitten allemaal in Westerbork…

Brief van Joseph Bonn aan zijn dochter en schoonzoon

Van: Ras, M., Mevr.&nbsp; Aan: Gerzon, familie Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: september 1943 Onderwerp: vraag of haar familieleden nog in Westerbork zijn en evt. toesturen van pakketten.

Van: Ras, M., Mevr.&nbsp; Aan: Gerzon, familie Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: september 1943 Onderwerp: vraag of haar familieleden nog in Westerbork zijn en evt. toesturen van pakketten.

Briefkaart van M. Ras-Batavier aan de familie Gerzon vanuit Amsterdam

Pakketpost kamp Westerbork

Voedselpakketten kamp Westerbork

Van: Gerzon, Dolf Aan: Ras-(Batavier), M., Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-25 Onderwerp: Aankomst in het kamp Westerbork, Adolf slaapt bij zijn vader, zijn zus Annie bij zijn moeder (mannengedeelte en vrouwengedeelte van de barak); Vraag om lakens en slopen, kousen en zeep. Zijn vader zegt dat er een kans is dat ze naar huis terug kunnen gaan.

Van: Gerzon, Dolf Aan: Ras-(Batavier), M., Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-25 Onderwerp: Aankomst in het kamp Westerbork, Adolf slaapt bij zijn vader, zijn zus Annie bij zijn moeder (mannengedeelte en vrouwengedeelte van de barak); Vraag om lakens en slopen, kousen en zeep. Zijn vader zegt dat er een kans is dat ze naar huis terug kunnen gaan.

Briefkaart van Adolf Gerzon aan M. Ras-Batavier vanuit kamp Westerbork

Van: Goldsteen, A. Aan: Goldsteen-Hoen, T.J. Datum: 1944-04-25 Plaats: Westerbork, kamp, barak 67 Onderwerp: zojuist de bagage ontvangen. Scheergerei is vergeten. Daarnaast een opsomming van goederen die de schrijver nog nodig heeft. Alfred voelt zich goed en is volledig ingeleefd.

Van: Goldsteen, A. Aan: Goldsteen-Hoen, T.J. Datum: 1944-04-25 Plaats: Westerbork, kamp, barak 67 Onderwerp: zojuist de bagage ontvangen. Scheergerei is vergeten. Daarnaast een opsomming van goederen die de schrijver nog nodig heeft. Alfred voelt zich goed en is volledig ingeleefd.

Brief van A. Goldsteen aan T.J. Goldsteen-Hoen vanuit kamp Westerbork

Van: Gerzon, Annie Aan: Ras, Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-08 Onderwerp: vraag om kleding en beschrijving situatie in kamp.

Van: Gerzon, Annie Aan: Ras, Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-08 Onderwerp: vraag om kleding en beschrijving situatie in kamp.

JosephSloghem

Joseph
Sloghem