In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Gerzon, Dolf Aan: Ras-(Batavier), M., Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-25 Onderwerp: Aankomst in het kamp Westerbork, Adolf slaapt bij zijn vader, zijn zus Annie bij zijn moeder (mannengedeelte en vrouwengedeelte van de barak); Vraag om lakens en slopen, kousen en zeep. Zijn vader zegt dat er een kans is dat ze naar huis terug kunnen gaan.

Van: Gerzon, Dolf Aan: Ras-(Batavier), M., Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-25 Onderwerp: Aankomst in het kamp Westerbork, Adolf slaapt bij zijn vader, zijn zus Annie bij zijn moeder (mannengedeelte en vrouwengedeelte van de barak); Vraag om lakens en slopen, kousen en zeep. Zijn vader zegt dat er een kans is dat ze naar huis terug kunnen gaan.

Briefkaart van Adolf Gerzon aan M. Ras-Batavier vanuit kamp Westerbork

Anna Schapira werd op 24 december 1912 in Oostenrijk geboren. In december 1919 vertrok ze vanwege de hongersnood uit Wenen met de Weense kindertransporten naar Nederland en kwam ze in Elburg bij Isidor Förster en zijn drie ongetrouwde zusters, Carolien, Janette en Schoontje in huis. Toen haar moeder kort daarop overleed werd besloten dat Anna in Elburg zou blijven. De orthodoxs joodse familie Förster woonde aan de Jufferenstraat 10 en had een winkel in galanterieën. Anna Schapira kreeg les aan het Instituut van Kinsbergen. Zij volgde een opleiding tot onderwijzeres en werd later aan hetzelfde instituut ook benoemd tot onderwijzeres. In plaats van de zaterdagmorgen, de sjabbat, kreeg ze toestemming om les te geven op woensdagmiddag. Tijdens de oorlog werd haar het werken als onderwijzeres verboden en verhuisde ze naar Utrecht. Isidor Förster en zijn zusters Carolien en Schoontje werden op 14 mei 1943 vermoord in het vernietigingskamp Sobibor. Janette Förster was al in kamp Vught overleden op 25 april 1943. Anna Schapira, inmiddels wonend aan de Retiefstraat 90 in Amsterdam, kwam ook in kamp Westerbork terecht en werd vanuit dit kamp op 15 februari 1944 naar Bergen Belsen gedeporteerd. Begin 1945 werd ze met vele andere gevangenen per trein geëvacueerd en later ook bevrijd. Na de bevrijding keerde ze in 1946 terug in Elburg. Daar voelde ze zich niet echt meer thuis en ze emigreerde naar Israel. In 1993 keerde ze nog eenmaal terug in Elburg om een tentoonstelling over joods leven te openen. In 1997 overleed Anna Schapira, 84 jaar oud, in Tel Aviv.&nbsp; Verhaal afkomstig uit de WesterborkPortretten - https://westerborkportretten.nl/westerborkportretten/anna-schapira

Van: Leeuw, de, B.&nbsp; Aan: Ras, Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-07-27&nbsp; Onderwerp: vraag om gebruiksgoederen (bord, vork en een handdoek). Ze heeft met Klaartje en de kinderen gesproken.

Van: Leeuw, de, B.&nbsp; Aan: Ras, Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-07-27&nbsp; Onderwerp: vraag om gebruiksgoederen (bord, vork en een handdoek). Ze heeft met Klaartje en de kinderen gesproken.

Briefkaart van B. de Leeuw aan mevrouw Ras vanuit kamp Westerbork

Particulier bezoek kamp Westerbork

Bezoek relaties kamp Westerbork

Bezoeken kamp Westerbork

Van: Gerzon, Annie Aan: Ras, M., Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-08 Onderwerp: Schrijfdag; ontvangst van pakketten; vraag om kousen want die zijn niet in het kamp te krijgen.

Van: Gerzon, Annie Aan: Ras, M., Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-08 Onderwerp: Schrijfdag; ontvangst van pakketten; vraag om kousen want die zijn niet in het kamp te krijgen.

Briefkaart van Annie Gerzon aan M. Ras (Batavier) vanuit kamp Westerbork

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1943-02-17 Onderwerp: geen inlichtingen mogelijk over Joden die naar Silezië zijn doorgestuurd; Joden met een Zweedse nationaliteit hebben tot 31 maart 1943 tijd om het land te verlaten… &nbsp;

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1943-02-17 Onderwerp: geen inlichtingen mogelijk over Joden die naar Silezië zijn doorgestuurd; Joden met een Zweedse nationaliteit hebben tot 31 maart 1943 tijd om het land te verlaten… &nbsp;

Bulletin nummer 33 van de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag

Van: Ras, M., Mevr.&nbsp; Aan: Gerzon, familie Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: september 1943 Onderwerp: vraag of haar familieleden nog in Westerbork zijn en evt. toesturen van pakketten.

Van: Ras, M., Mevr.&nbsp; Aan: Gerzon, familie Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: september 1943 Onderwerp: vraag of haar familieleden nog in Westerbork zijn en evt. toesturen van pakketten.

Briefkaart van M. Ras-Batavier aan de familie Gerzon vanuit Amsterdam

Van: Leeuw, de, Bep Aan: Ras (Batavier), Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-27 Onderwerp: Omstandigheden; Vraag om een bord, vork en handdoek. Ze heef tante Klaartje en de kinderen (Annie en Adolf) gesproken.

Van: Leeuw, de, Bep Aan: Ras (Batavier), Mevr. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-27 Onderwerp: Omstandigheden; Vraag om een bord, vork en handdoek. Ze heef tante Klaartje en de kinderen (Annie en Adolf) gesproken.

Briefkaart van Bep de Leeuw aan mevrouw Ras vanuit kamp Westerbork

Van: Gerzon, Adolf Aan: Ras, M., Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-07-25&nbsp; Onderwerp: aankomst in Westerbork en vraag om pakketten; mannenbarakken en vrouwenbarakken; een kleine kans om ontslagen te worden.

Van: Gerzon, Adolf Aan: Ras, M., Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-07-25&nbsp; Onderwerp: aankomst in Westerbork en vraag om pakketten; mannenbarakken en vrouwenbarakken; een kleine kans om ontslagen te worden.

Briefkaart van Adolf Gerzon aan M. Ras vanuit kamp Westerbork

Van: M. Ras-Batavier Aan: Gerzon, fam.&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-08-04 Onderwerp: Vraag of de fam. Gerzon nog in Westerbork is; Beppie in het ziekenhuis. De kaart kwam retour. Op 9 september werd het gezin Gerzon uit kamp Westerbork ontslagen, om vervolgens op 29 september weer terug te keren in het kamp (zie poststempels). Leopold Gerzon is medewerker bij de Joodse Raad.

Van: M. Ras-Batavier Aan: Gerzon, fam.&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Datum: 1943-08-04 Onderwerp: Vraag of de fam. Gerzon nog in Westerbork is; Beppie in het ziekenhuis. De kaart kwam retour. Op 9 september werd het gezin Gerzon uit kamp Westerbork ontslagen, om vervolgens op 29 september weer terug te keren in het kamp (zie poststempels). Leopold Gerzon is medewerker bij de Joodse Raad.

Leovan der Reis

Leo
van der Reis