In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 16-06-1943 Nr. 351 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Os, Caroline Stella geb. 08-10-40 overleden te Westerbork op 08-06-1943 op 11-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 16-06-1943 Nr. 351 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Os, Caroline Stella geb. 08-10-40 overleden te Westerbork op 08-06-1943 op 11-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Caroline Stella Os

Van: Ministère des Prisonniers, Déportés et Réfuges Aan: de Raay, Eduard Plaats: Parijs Datum: 1945-08 Onderwerp: repatriëringskaart met achtergrond informatie, onder andere dat Eduard in Blechhammer gevangen heeft gezeten.&nbsp;

Van: Ministère des Prisonniers, Déportés et Réfuges Aan: de Raay, Eduard Plaats: Parijs Datum: 1945-08 Onderwerp: repatriëringskaart met achtergrond informatie, onder andere dat Eduard in Blechhammer gevangen heeft gezeten.&nbsp;

Identiteitskaart van Eduard de Raay als repatriant in Parijs

Sonder-Ausweis&nbsp; Jaeger, Chaim, 17-3-14, B18 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Bauernhof Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig bis auf Weiteres

Sonder-Ausweis&nbsp; Jaeger, Chaim, 17-3-14, B18 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Bauernhof Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig bis auf Weiteres

Sonderausweis van Chaim Jaeger

Joodse gemeenschappen in Nederland

Joodse gemeenten in Friesland

Joodse gemeente Terschelling

Joodse gemeente Appelscha

Joodse gemeente Gerkesklooster

Joodse gemeente Franeker

Joodse gemeente Elsloo

Joodse gemeente Drachten

Joodse gemeente Dokkum

Joodse gemeente Bolsward

Joodse gemeente Haulerwijk

Joodse gemeente Harlingen

Joodse gemeente Gorredijk

Joodse gemeente Giekerk

Joodse gemeente Lemmer

Joodse gemeente Leeuwarden

Joodse gemeente Langezwaag

Joodse gemeente Joure

Joodse gemeente Hindeloopen

Joodse gemeente Herbaijum

Joodse gemeente Heerenveen

Joodse gemeente Nijeholtwolde

Joodse gemeente Nieuwehorne

Joodse gemeente Mieden

Joodse gemeente Wolvega

Joodse gemeente Waskemeer

Joodse gemeente Sneek

Joodse gemeente Schiermonnikoog

Joodse gemeente Oudwoude

Joodse gemeente Noordwolde

Foto van de aankomst van de bus met teruggekeerde politieke gevangenen in Zwolle op de Melkmarkt. Plaats: Zwolle Datum: 1945-04

Foto van de aankomst van de bus met teruggekeerde politieke gevangenen in Zwolle op de Melkmarkt. Plaats: Zwolle Datum: 1945-04

Foto van de aankomst van de bus met teruggekeerde politieke gevangenen in Zwolle

Van: Nieuwkerk-van den Bergh, Henriëtte en familie Aan: Tilly Plaats: Adliswil&nbsp; Datum: 1945-03-18 Onderwerp: blij in Zwitserland te zijn na een verblijf in kamp Westerbork en in Theresienstadt; zoveel te vertellen; over ziekte en het overlijden van de moeder van Tilly in kamp Westerbork; mevrouw Nieuwkerk lag in dezelfde ziekenzaal; Dr. J. Goudsmit en Dr. A. Querido hebben alles voor haar gedaan; de fotoportretten die zij van de familie had heeft mevrouw Nieuwkerk aan tante Marie weten te geven. Na het overlijden van een kampgevangene worden alle bezittingen van deze persoon in kamp Westerbork in beslag genomen. Zelf lag Henriëtte meer dan een jaar in het kampziekenhuis, pleuritis als gevolg van roodvonk, in Barneveld opgelopen; over de gezondheidsproblemen van de rest van de familie in de verschillende kampen; over werken, leven in Theresienstadt; quarantaine in Zwitserland…&nbsp;

Van: Nieuwkerk-van den Bergh, Henriëtte en familie Aan: Tilly Plaats: Adliswil&nbsp; Datum: 1945-03-18 Onderwerp: blij in Zwitserland te zijn na een verblijf in kamp Westerbork en in Theresienstadt; zoveel te vertellen; over ziekte en het overlijden van de moeder van Tilly in kamp Westerbork; mevrouw Nieuwkerk lag in dezelfde ziekenzaal; Dr. J. Goudsmit en Dr. A. Querido hebben alles voor haar gedaan; de fotoportretten die zij van de familie had heeft mevrouw Nieuwkerk aan tante Marie weten te geven. Na het overlijden van een kampgevangene worden alle bezittingen van deze persoon in kamp Westerbork in beslag genomen. Zelf lag Henriëtte meer dan een jaar in het kampziekenhuis, pleuritis als gevolg van roodvonk, in Barneveld opgelopen; over de gezondheidsproblemen van de rest van de familie in de verschillende kampen; over werken, leven in Theresienstadt; quarantaine in Zwitserland…&nbsp;

Brief van de familie Nieuwkerk aan Tilly vanuit Adliswil (Zwitserland)

Calendarium kamp Westerbork

1941

Juni 1941

Mei 1941

December 1941

November 1941

Oktober 1941

September 1941

Augustus 1941

Juli 1941

Maart 1941

Februari 1941

Januari 1941

April 1941

Van: de gemeente Westerbork Aan: Herzberger-Cohen, Anna Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-23 Onderwerp: persoonsbewijs met een foto en de letter ‘J’.

Van: de gemeente Westerbork Aan: Herzberger-Cohen, Anna Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-23 Onderwerp: persoonsbewijs met een foto en de letter ‘J’.

Persoonsbewijs (uittreksel) van Anna Herzberger-Cohen in kamp Westerbork

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 247 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Roos, Roosje geb. 26-03-84 overleden te Westerbork op 03-05-1943 op: 06-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 247 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Roos, Roosje geb. 26-03-84 overleden te Westerbork op 03-05-1943 op: 06-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Roosje Roos

Van: van Bergen-Diamant, Nora Aan: van Bergen, Chaja Plaats: Amsterdam Datum: 1946-06-23 Onderwerp: het is stil in huis, opa en oma zijn aan het wandelen, het is tijd voor het schrijven van een lange brief; ze ontving de afgelopen week 3 kaarten van Chaja; ze zal waardecoupons insluiten, zodat Chaja ook naar anderen kan schrijven zoals zuster Dop; over het leven van Chaja in Engeland, over het doen van allemaal leuke dingen; bijhouden van een dagboek; Chaja heeft een boel kleren gekregen; &nbsp;Chaja moet maar wat Engels in haar brieven schrijven; ben je nog steeds in het kamp? Nora schrijft over de planten thuis; over haar verblijf in Brussel; ze heeft gebeld met Eddy, ze gaat naar hem toe; zijn adres in Bilthoven; graag de datum zetten op de briefkaarten, doe dat ook maar in jouw dagboek…

Van: van Bergen-Diamant, Nora Aan: van Bergen, Chaja Plaats: Amsterdam Datum: 1946-06-23 Onderwerp: het is stil in huis, opa en oma zijn aan het wandelen, het is tijd voor het schrijven van een lange brief; ze ontving de afgelopen week 3 kaarten van Chaja; ze zal waardecoupons insluiten, zodat Chaja ook naar anderen kan schrijven zoals zuster Dop; over het leven van Chaja in Engeland, over het doen van allemaal leuke dingen; bijhouden van een dagboek; Chaja heeft een boel kleren gekregen; &nbsp;Chaja moet maar wat Engels in haar brieven schrijven; ben je nog steeds in het kamp? Nora schrijft over de planten thuis; over haar verblijf in Brussel; ze heeft gebeld met Eddy, ze gaat naar hem toe; zijn adres in Bilthoven; graag de datum zetten op de briefkaarten, doe dat ook maar in jouw dagboek…

Brief van Nora van Bergen-Diamant aan haar dochter Chaja vanuit Amsterdam

Bewijs van Nederlanderschap Gemeente Leiden Van: Jeanette Susanne Cahen-de Vries wonende te Leiden, geboren te Hoorn Datum: 1926-03-19 Met pasfoto

Bewijs van Nederlanderschap Gemeente Leiden Van: Jeanette Susanne Cahen-de Vries wonende te Leiden, geboren te Hoorn Datum: 1926-03-19 Met pasfoto

Bewijs van Nederlanderschap van Susanne Cahen-de Vries

Organisatie van de Endlösung

Uitwisselingen gevangenen

Bewaking kamp Westerbork

Ordnungspolizei kamp Westerbork

Van: Kattenburg, Greet Aan: Rudi&nbsp; Plaats: Amsterdam Datum: 1943-06-10&nbsp; Onderwerp: beschrijving situatie, transporten naar het Oosten, bagage en rugzak voor als ze naar Westerbork moet gaan. Tot nu toe de dans ontsprongen. Ze is op de hoogte van de omstandigheden van een treinreis naar Polen &nbsp;omstandigheden van de treinreis. In Amsterdam worden de Joden overgebracht naar Amsterdam-Oost. Is onderduiken een optie? Ze heeft weinig illusies over het lot van de gedeporteerden gezien de manier waarop ze vervoerd worden.

Van: Kattenburg, Greet Aan: Rudi&nbsp; Plaats: Amsterdam Datum: 1943-06-10&nbsp; Onderwerp: beschrijving situatie, transporten naar het Oosten, bagage en rugzak voor als ze naar Westerbork moet gaan. Tot nu toe de dans ontsprongen. Ze is op de hoogte van de omstandigheden van een treinreis naar Polen &nbsp;omstandigheden van de treinreis. In Amsterdam worden de Joden overgebracht naar Amsterdam-Oost. Is onderduiken een optie? Ze heeft weinig illusies over het lot van de gedeporteerden gezien de manier waarop ze vervoerd worden.

Brief van Greet Kattenburg aan Rudi vanuit Amsterdam

Diverse losse bonnen en incomplete bonkaarten

Bonnen divers

Schijnwereld van kamp Westerbork

Kennis van de vernietigingen in het Oosten

Naziconcentratiekampen

Getto's

Foto van Bruintje Muller-Hollander

Foto van Bruintje Muller-Hollander

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: een binnenkomend transport

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: een binnenkomend transport

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Sonder-Ausweis&nbsp; Turksma, Mozes, 15-8-04, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis&nbsp; Turksma, Mozes, 15-8-04, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonderausweis van Mozes Turksma

Van: de Schade-Enquête-Commissie Aan: de Raay, E. Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-17 Onderwerp: aanvraag voor een aanvullende bijdrage…

Van: de Schade-Enquête-Commissie Aan: de Raay, E. Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-17 Onderwerp: aanvraag voor een aanvullende bijdrage…

Brief van de Schade-Enquête-Commissie aan E. de Raay vanuit den Haag

Sonder-Ausweis Blum, Barend, 1-5-17, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten. Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis Blum, Barend, 1-5-17, B5 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten. Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonderausweis van Barend Blum

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: pakje ontvangen en wat gedeeld, hij is blij met de appels; last van kramp gehad, vandaag bijna niets gegeten; of het verlof doorgaat is nog niet bekend; Samuel zou wat stoofperen meekrijgen van de boer; hij heeft 45 gulden naar huis gestuurd en vuile was; over zijn baantje; ze krijgen geen bonnen meer terug, alles komt in natura…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: pakje ontvangen en wat gedeeld, hij is blij met de appels; last van kramp gehad, vandaag bijna niets gegeten; of het verlof doorgaat is nog niet bekend; Samuel zou wat stoofperen meekrijgen van de boer; hij heeft 45 gulden naar huis gestuurd en vuile was; over zijn baantje; ze krijgen geen bonnen meer terug, alles komt in natura…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 19

Betreft verbod voor Joden om zich na 8 uur namiddag tot 5 uur des nacht in de buitenlucht op te houden of bij anderen te verblijven. Van: Gemeente Losser&nbsp; Datum: 1941-09-22

Betreft verbod voor Joden om zich na 8 uur namiddag tot 5 uur des nacht in de buitenlucht op te houden of bij anderen te verblijven. Van: Gemeente Losser&nbsp; Datum: 1941-09-22

Bekendmaking in verband met het zich ophouden in de buitenlucht voor Joden

Briefkaart Van: Buiten, mevr. Aan: Jong, de, Estella Plaats: Amsterdam Datum: 1943-12-10 Onderwerp: de schrijfster stuurt pakjes op naar Mary (Mirjam) en zal ook de boodschap van Stella overbrengen. Door Sint-Nicolaas is het erg druk en komen de pakjes mogelijk later aan.&nbsp;

Briefkaart Van: Buiten, mevr. Aan: Jong, de, Estella Plaats: Amsterdam Datum: 1943-12-10 Onderwerp: de schrijfster stuurt pakjes op naar Mary (Mirjam) en zal ook de boodschap van Stella overbrengen. Door Sint-Nicolaas is het erg druk en komen de pakjes mogelijk later aan.&nbsp;

JohannaKnoop

Johanna
Knoop