In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Gabriele was the only child of Jewish parents living in the German capital of Berlin. Her grandfather owned a pharmacy and a pharmaceuticals factory, where Gabriele's father also made his living. 1933-39: In 1938 the Nazis forced my grandfather to sell his factory and pharmacy for very little money to an "Aryan" German. After that, my father decided we should move to Amsterdam where it was safer for Jews. I was 5 years old and wanted to stay in Berlin. I didn't understand why I had to leave my toys and friends. In Amsterdam I had to learn a whole new language when I began elementary school, but I soon began to make new friends there. 1940-44: In May 1940 Germany invaded the Netherlands. I remember being frightened seeing the German troops march into the city. When I went to school I had to wear a yellow Jewish star, and I couldn't play with my Christian friends anymore. When I was 9, my family was deported to a camp in the eastern Netherlands called Westerbork. There, during the day while my parents worked, I learned to steal things to barter for food. A year later we were sent to the Theresienstadt ghetto. In the ghetto I was hungry all the time. Twelve-year-old Gabriele and her parents were liberated from Theresienstadt in May 1945. That June, the Silten family returned to Amsterdam, where they resettled. http://www.ushmm.org/wlc/en/media_oi.php?ModuleId=10006646&MediaId=4525

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-01-23 Onderwerp: een brief gestuurd via de officiële weg; brief van Stella's vader voor Salomon, &nbsp;Bertha en Voogje. Sal en zijn vrouw zijn op deze dag vertrokken, tante (Voogje) ligt in barak 81, het ziekenhuis; Werner heeft haar verteld van het vertrek van haar zoon en schoondochter; Werner kon hun nog levensmiddelen meegeven; 40 OD'ers in Amsterdam om zieke mensen op te halen als ziekendrager, om de kleinste persoonlijke voordelen halen zij hun medemensen op…Na het Apeldoornsche Bosch zijn 100 OD'ers gegaan. Ze moesten 1200 verpleegden de trein in dragen; reorganisatie in kamp Westerbork, behalve 2000 personen gaat de rest naar kamp Vught of op transport; &nbsp;vele zieken worden naar Westerbork gebracht. ze zullen na herstel worden doorgestuurd; aan mannen wordt geadviseerd hun gezinsleden zo snel mogelijk naar Westerbork te halen; Werner aan Stella: ‘wat als je op een goeie dag naar Vught wordt gebracht?; het Joden-vraagstuk zal in Nederland in juli ten einde zijn; brieven uit Birkenau en Monowitz aangekomen; Werner gedachten gaan nog steeds terug naar het Duitsland van vroeger, in tegenstelling tot vele lotgenoten in Westerbork die alle bruggen hebben afgebroken. Werner moet denken aan een regel uit een gedicht dat hij in 1938 schreef: Wir seh’n die Freunde und Heimat wieder'. Volgens Werner is die tijd niet meer zover weg. &nbsp;&nbsp;

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-01-23 Onderwerp: een brief gestuurd via de officiële weg; brief van Stella's vader voor Salomon, &nbsp;Bertha en Voogje. Sal en zijn vrouw zijn op deze dag vertrokken, tante (Voogje) ligt in barak 81, het ziekenhuis; Werner heeft haar verteld van het vertrek van haar zoon en schoondochter; Werner kon hun nog levensmiddelen meegeven; 40 OD'ers in Amsterdam om zieke mensen op te halen als ziekendrager, om de kleinste persoonlijke voordelen halen zij hun medemensen op…Na het Apeldoornsche Bosch zijn 100 OD'ers gegaan. Ze moesten 1200 verpleegden de trein in dragen; reorganisatie in kamp Westerbork, behalve 2000 personen gaat de rest naar kamp Vught of op transport; &nbsp;vele zieken worden naar Westerbork gebracht. ze zullen na herstel worden doorgestuurd; aan mannen wordt geadviseerd hun gezinsleden zo snel mogelijk naar Westerbork te halen; Werner aan Stella: ‘wat als je op een goeie dag naar Vught wordt gebracht?; het Joden-vraagstuk zal in Nederland in juli ten einde zijn; brieven uit Birkenau en Monowitz aangekomen; Werner gedachten gaan nog steeds terug naar het Duitsland van vroeger, in tegenstelling tot vele lotgenoten in Westerbork die alle bruggen hebben afgebroken. Werner moet denken aan een regel uit een gedicht dat hij in 1938 schreef: Wir seh’n die Freunde und Heimat wieder'. Volgens Werner is die tijd niet meer zover weg. &nbsp;&nbsp;

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van: van Baer-Sax, Judith Aan: van Baer, (gezin van Judith) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-10 Onderwerp: ze schrijft vanuit haar barak (66); er gaan geruchten dat er van zondag op maandag een transport zal gaan. Ze weet nog niet of zij er bij zal zitten; valse doodsberichten vanuit Polen, dus wacht rustig af tot na de oorlog; regel de huishouding en verzorg de beesten; onzekerheid over of ze op transport zal gaan; de transportlijst is nog niet afgeroepen….

Van: van Baer-Sax, Judith Aan: van Baer, (gezin van Judith) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-10 Onderwerp: ze schrijft vanuit haar barak (66); er gaan geruchten dat er van zondag op maandag een transport zal gaan. Ze weet nog niet of zij er bij zal zitten; valse doodsberichten vanuit Polen, dus wacht rustig af tot na de oorlog; regel de huishouding en verzorg de beesten; onzekerheid over of ze op transport zal gaan; de transportlijst is nog niet afgeroepen….

Brief van Judith van Baer-Sax aan Paul, Billy en Hetty (man en kinderen) vanuit kamp Westerbork

Molukse woonoorden

Woonoord Vosseveld

De Westerborker nr. 23&nbsp; Datum 1945-05-17 Dit blad werd kort na de bevrijding van kamp Westerbork uitgegeven voor het overbrengen van kampmededelingen en de bevrijdde kampgevangenen op de hoogte te houden van de ontwikkelingen elders (front). Vier in Nederland teruggekeerde overlevenden; schoenreparaties; avondklok; commissie van geschillen; apotheek; archivalia gezocht door Van Giffen; Godsdienstoefeningen; verloren spullen; ruilen van schoenen; opgedoken kinderen in Friesland, waarvan de ouders worden gezocht; wereldnieuws.

De Westerborker nr. 23&nbsp; Datum 1945-05-17 Dit blad werd kort na de bevrijding van kamp Westerbork uitgegeven voor het overbrengen van kampmededelingen en de bevrijdde kampgevangenen op de hoogte te houden van de ontwikkelingen elders (front). Vier in Nederland teruggekeerde overlevenden; schoenreparaties; avondklok; commissie van geschillen; apotheek; archivalia gezocht door Van Giffen; Godsdienstoefeningen; verloren spullen; ruilen van schoenen; opgedoken kinderen in Friesland, waarvan de ouders worden gezocht; wereldnieuws.

'De Westerborker' nr. 23 met mededelingen en nieuwsberichten

Moïse Beem met een aantal lotgenoten in werkkamp De Beetse.

Moïse Beem met een aantal lotgenoten in werkkamp De Beetse.

Moïse Beem in werkkamp De Beetse

Van: het Bureel kampintendant, &nbsp;de Jong, M. (bij afwezigheid van Buijvoets) Aan: de Vrijer-Fierlier, M. Plaats: Westerbork Datum: 1945-05-19&nbsp; Onderwerp: vergunning om kamp Westerbork tijdelijk te mogen verlaten voor dringende familieaangelegenheden.

Van: het Bureel kampintendant, &nbsp;de Jong, M. (bij afwezigheid van Buijvoets) Aan: de Vrijer-Fierlier, M. Plaats: Westerbork Datum: 1945-05-19&nbsp; Onderwerp: vergunning om kamp Westerbork tijdelijk te mogen verlaten voor dringende familieaangelegenheden.

Vergunning voor M. de Vrijer-Fierlier om zich naar Apeldoorn te begeven voor het afwikkelen van een familie aangelegenheid

Opbouw Uitgegeven voor het ziekenhuis 1ste Jaargang, No. 3 Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-11-03 Onderwerp: slagzin van de week; administratie, waarom?; in de kliniek; wie kan opscheppen?; het menselijke lichaam, de huid; een vraag; ons boerenhoekje; waar is religie?; waaruit bestaat de civiele dienst aan boord van een groot schip; nog een vraag; S.O.S.; gedicht ‘Bie duuster maon'; vragenrubriek; gedicht ’De Timmerman' Redactie in barak 7

Opbouw Uitgegeven voor het ziekenhuis 1ste Jaargang, No. 3 Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-11-03 Onderwerp: slagzin van de week; administratie, waarom?; in de kliniek; wie kan opscheppen?; het menselijke lichaam, de huid; een vraag; ons boerenhoekje; waar is religie?; waaruit bestaat de civiele dienst aan boord van een groot schip; nog een vraag; S.O.S.; gedicht ‘Bie duuster maon'; vragenrubriek; gedicht ’De Timmerman' Redactie in barak 7

Orgaan met de titel 'Opbouw' uitgegeven voor het ziekenhuis van het Interneringskamp Westerbork

Toelichtingen met betrekking tot het C.D.K. (Centraal Distributie Kantoor); de organisatie van de voedselvoorziening in kamp Westerbork.

Toelichtingen met betrekking tot het C.D.K. (Centraal Distributie Kantoor); de organisatie van de voedselvoorziening in kamp Westerbork.

Verslag van de voedselvoorziening in kamp Westerbork en de rol van het CDK

Calendarium kamp Westerbork

1943

April 1943

Maart 1943

Februari 1943

Januari 1943

Oktober 1943

September 1943

Augustus 1943

Juli 1943

Juni 1943

Mei 1943

December 1943

November 1943

1939

November 1939

Manuscript van Walter Kauffmann met de titel 'Die Wanderung des Bauern Thomas Onderwerp: over een rijke boer die zijn stal en zoon verliest en zijn fruitoogst door een storm verwoest ziet worden. De boer ziet het als een teken van God. Met een kruis trekt hij een bos in. Hij treft een onderkoelt kind, dat hij in de eerste instantie negeert. Hij keert vervolgens om om het kind te redden…Uiteindelijk bevriezen beiden.

Manuscript van Walter Kauffmann met de titel 'Die Wanderung des Bauern Thomas Onderwerp: over een rijke boer die zijn stal en zoon verliest en zijn fruitoogst door een storm verwoest ziet worden. De boer ziet het als een teken van God. Met een kruis trekt hij een bos in. Hij treft een onderkoelt kind, dat hij in de eerste instantie negeert. Hij keert vervolgens om om het kind te redden…Uiteindelijk bevriezen beiden.

Manuscript van Walter Kauffmann met de titel 'Die Wanderung des Bauern Thomas

Foto van een zesde klas met Joodse leerlingen in Amsterdam Datum: 1942

Foto van een zesde klas met Joodse leerlingen in Amsterdam Datum: 1942

Foto van een zesde klas met Joodse leerlingen in Amsterdam

Openbaar onderwijs voor Joden verboden

Joodse scholen

Dienstreglement Westerbork, kamp Dienstreglement voor Dienstbereich 8 Inhoud: Algemene voorschriften; werktijden; baden; veranderingen enz. Blz.: 2

Dienstreglement Westerbork, kamp Dienstreglement voor Dienstbereich 8 Inhoud: Algemene voorschriften; werktijden; baden; veranderingen enz. Blz.: 2

Dienstreglement voor Dienstbereich 8

Joods leven na de Tweede Wereldoorlog

Terugkeer en opvang

Repatriëring bevrijdde concentratiekampgevangenen

Gezinshereniging

Van: Koppelen-Liebermann, Vrouwtje, van&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944 Betreft kaart met bonnetjes waarop men een kop koffie e.d. in de kantine kon krijgen.&nbsp; Deze kaart moest gekocht worden.

Van: Koppelen-Liebermann, Vrouwtje, van&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944 Betreft kaart met bonnetjes waarop men een kop koffie e.d. in de kantine kon krijgen.&nbsp; Deze kaart moest gekocht worden.

Kantinekaart van Vrouwtje van Koppelen-Liebermann

Bewijs Bewijs van lidmaatschap van de Joodse jeugdfederatie.&nbsp; Van: Zondervan, M.&nbsp; Datum uitgifte: sept. 1940&nbsp; Op de binnenkant zijn een aantal contributiezegels geplakt.

Bewijs Bewijs van lidmaatschap van de Joodse jeugdfederatie.&nbsp; Van: Zondervan, M.&nbsp; Datum uitgifte: sept. 1940&nbsp; Op de binnenkant zijn een aantal contributiezegels geplakt.

MarthaSimonis-Jacob

Martha
Simonis-Jacob