In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 28, 29 en 30&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100 Datum: 1959-01 Opmerking: herinrichting van de centrale keuken na de invoering van de zelfzorg. Met nieuwe voorzieningen als een ruimte voor een kerkdienst- winkels en ruimte om te wonen.&nbsp;

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 28, 29 en 30&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100 Datum: 1959-01 Opmerking: herinrichting van de centrale keuken na de invoering van de zelfzorg. Met nieuwe voorzieningen als een ruimte voor een kerkdienst- winkels en ruimte om te wonen.&nbsp;

Plattegrond met aanzichten en doorsneden van barak 28, 29 en 30 in het woonoord Schattenberg

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp; Bron afbeelding: Erfgoed 's Hertogenbosch

Op 26 januari 2020 werd in Den Bosch een plaquette onthuld met de namen van 13 vermoorde Sinti en Roma uit Den Bosch. Het monument bevindt zich aan de Oranje Nassaulaan vlakbij het station. Van de 13 namen zijn er tien van de familie van August Grünholz, inclusief hijzelf. De overige drie personen zijn familie van Pawo Winterstein, van wie zijn opa en oma en een tante werden vermoord.&nbsp;

Pawo was in 2020 aanwezig bij de onthulling. Na al die jaren stond hij nog steeds met een bedrukt gevoel op de plek waar zijn familieleden in de Tweede Wereldoorlog waren afgevoerd, zo vertelde Pawo aan een verslaggeefster van&nbsp;Omroep Brabant. Er werd in het item van&nbsp;Omroep Brabant&nbsp;overigens niet gesproken over de aanwezigheid van directe familie van August bij de onthulling. Dat kon ook eigenlijk niet. Er was namelijk simpelweg niemand om hierover te vertellen. De gehele directe familie van August was tijdens de oorlogsjaren volledig uitgemoord.

<h4>Terug in de tijd: Sinti en Roma in Den Bosch</h4>

Vele eeuwen reisden Sinti en Roma in de omgeving van Den Bosch. Zij trokken rond in tenten of verbleven in herbergen, schuren, hooibergen of vergelijkbare slaapplaatsen en maakten graag muziek. Op momenten dat ze langer in Den Bosch verbleven kwamen de Bosschenaren graag naar het ‘zigeunerkamp’ om zich te vermaken met de muziek en de volksdans van de Sinti en Roma.&nbsp;Begin twintigste eeuw werden er regels afgekondigd om de mobiliteit van de Sinti en Roma te beperken. Zo werden personen die niet de juiste papieren konden overleggen zonder pardon het land uitgezet. Ook waren ze aangewezen op door de regering ingestelde woonwagenkampen.&nbsp;

Rond 1920 ontstond in Den Bosch het eerste kamp voor permanente bewoning, kamp ‘Het Stortje’.&nbsp;In 1932 werd land ten noorden van de stad bouwrijp gemaakt. Dit gebied was zo ver van de stad gelegen, dat het door Bosschenaren 'Siberië', ofwel 'De Siep', werd genoemd. Hier kwam een nieuw woonwagenkamp met dezelfde naam en ‘Het Stortje’ werd opgeheven. Door het ontstaan van nieuwe woonwijken werden er ook scholen gebouwd. In een van de scholen kwam een apart klasje voor Sinti en Roma kinderen.&nbsp;

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kregen Sinti en Roma en andere groepen woonwagenbewoners nog meer beperkende maatregelen opgelegd. In juli 1943 kwam er een reisverbod en moesten zij in een van de ruim 25 verzamelkampen gaan wonen. Paarden en een deel van de bezittingen werden in beslag genomen. ‘De Siep’ in Den Bosch was één van de aangewezen verzamelkampen.

August Grünholz (1926) leefde toen reeds op ‘De Siep’, samen met zijn vader, Heinrich Weiss (1893) en broer Carl Grünholz (1916). De moeder van het gezin, Juliana Maria Grünholz (in 1890 geboren in Duitsland), was drie jaar na de geboorte van August overleden. Carl Grünholz was voor de oorlog met Maria Steinbach (1912) getrouwd. Zij hadden samen zes kinderen: Maria, Sophia, Helena, Anna, Heinrich en Johanna.

Vroeg in de ochtend van 16 mei 1944, de dag van de grote razzia op Sinti en Roma in Nederland, omsingelden Nederlandse SS’ers samen met de plaatselijke politie het woonwagenkamp in Den Bosch. Omdat het hen niet duidelijk was wie Sinti en Roma waren en wie niet, vond er een selectie plaats op basis van onder meer huidskleur. Er werden 51 mensen opgepakt en naar het station gebracht waar de trein naar Westerbork al klaar stond.

Kort na aankomst in Westerbork werden 33 personen weer vrijgelaten, omdat zij in bezit waren van een buitenlands paspoort. De overige 18 gingen op 19 mei 1944 op transport naar Auschwitz, waaronder August Grünholz.&nbsp;In Auschwitz werd August tewerkgesteld en een paar maanden later, op 1 augustus 1944, geselecteerd voor transport naar het concentratiekamp Mittelbau-Dora.

In zowel het hoofdkamp als de vele subkampen van Mittelbau-Dora moesten gevangenen zware arbeid verrichten zoals het graven van tunnels voor de wapenproductie. Velen bezweken door de onmenselijke leef- en woonomstandigheden. Er was bijvoorbeeld onvoldoende kleding voor de lage temperaturen, slecht en weinig eten en vele gevangenen werden gemarteld en mishandeld door de SS. Een overlevende vertelt:

<blockquote>“De arme kerels, die zonder uitzondering extra voeding nodig hadden om hun aftakeling te boven te komen, stierven van honger. Geheel naakt lagen ze onder hun deken op het einde te wachten. Is er iets gruwelijker dan de volkomen eenzaamheid, waarin deze ongelukkigen afscheid namen van het leven?”</blockquote>

Tot de slachtoffers van Mittelbau-Dora behoort ook August Grünholz. Hij bezweek op 26 februari 1945 in kamp Ellrich.&nbsp;

De familieleden die tegelijk met August uit Den Bosch afgevoerd werden, te weten zijn vader en het gezin van zijn broer Carl, overleefden de oorlog evenmin. Heinrich Weiss en Carl Grünholz werden beiden eveneens in kamp Ellrich vermoord.&nbsp;De vrouw en kinderen van Carl werden op 3 augustus 1944, kort na het vertrek van de mannen, vermoord in Auschwitz, toen een grote groep Sinti en Roma de gaskamers werd ingedreven.

De Sinto August Grünholz werd in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Hij zou de Tweede Wereldoorlog niet overleven.

August Grünholz

Het verhaal van August Grünholz

Van: Nieweg, Benjamin Aan: Sleutelberg, B. Plaats: Appingedam Datum: 1942-11 Onderwerp: Rika is met meer ‘Damsters’ &nbsp;vertrokken. Er zijn er ook gebleven, waaronder de schrijver vanwege zijn reumatiek.

Van: Nieweg, Benjamin Aan: Sleutelberg, B. Plaats: Appingedam Datum: 1942-11 Onderwerp: Rika is met meer ‘Damsters’ &nbsp;vertrokken. Er zijn er ook gebleven, waaronder de schrijver vanwege zijn reumatiek.

Briefkaart van Nieweg aan de familie B. Sleutelberg vanuit Appingedam

Van: CAZ Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1968-11-01 Onderwerp: bezetting van de woonoorden verdeeld in vier rayons; Schattenberg, rayon 1, 132 gezinnen, 796 gezinsleden en 12 alleenstaanden…

Van: CAZ Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1968-11-01 Onderwerp: bezetting van de woonoorden verdeeld in vier rayons; Schattenberg, rayon 1, 132 gezinnen, 796 gezinsleden en 12 alleenstaanden…

Overzicht van de bezetting van de Woonoorden op 1-11-1968

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: de aanvrager Plaats: Den Haag Datum: 1949-03-28 Onderwerp: inlichtingen over het lot van Benjamin Sleutelberg.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: de aanvrager Plaats: Den Haag Datum: 1949-03-28 Onderwerp: inlichtingen over het lot van Benjamin Sleutelberg.

Brief van het Rode Kruis over het lot van Benjamin Sleutelberg

Van: Spetter, L. Aan: Spetter, J. Plaats: Assen/Westerbork, kamp Datum: 1942-11-05 Onderwerp: Leo zit bij een boer aan het fornuis, onderweg naar de Joodse begraafplaats van Assen. een tante is in kamp Westerbork overleden (zuster van de vader van zijn moeder) en zal daar begraven worden; Leo vertegenwoordigd zijn vader, die de afstand niet kan lopen; Leo zit heerlijk bij de boer onder toezicht van een marechaussee; ze zijn met zeven personen; ze krijgen brood met kaas en jam; stuur alles wat mogelijk is per expresse; er gaat 2 keer in de week een transport, er komen geen nieuwe mensen binnen, waardoor de kans dat ze op transport gaan vrij groot is…als Pa gezond was gewest, waren ze al lang vertrokken; op het moment gaan zieke en gezonde mensen op transport; mochten ze op transport gaan dan krijgen ze bericht van Ernest Frank, die heeft een baantje en hij &nbsp;kan voorlopig in het kamp blijven.

Van: Spetter, L. Aan: Spetter, J. Plaats: Assen/Westerbork, kamp Datum: 1942-11-05 Onderwerp: Leo zit bij een boer aan het fornuis, onderweg naar de Joodse begraafplaats van Assen. een tante is in kamp Westerbork overleden (zuster van de vader van zijn moeder) en zal daar begraven worden; Leo vertegenwoordigd zijn vader, die de afstand niet kan lopen; Leo zit heerlijk bij de boer onder toezicht van een marechaussee; ze zijn met zeven personen; ze krijgen brood met kaas en jam; stuur alles wat mogelijk is per expresse; er gaat 2 keer in de week een transport, er komen geen nieuwe mensen binnen, waardoor de kans dat ze op transport gaan vrij groot is…als Pa gezond was gewest, waren ze al lang vertrokken; op het moment gaan zieke en gezonde mensen op transport; mochten ze op transport gaan dan krijgen ze bericht van Ernest Frank, die heeft een baantje en hij &nbsp;kan voorlopig in het kamp blijven.

Briefkaart van Leo Spetter aan J. Spetter vanuit Assen

Foto van 'de grondwerker' Jo Polak Plaats: Molengoot, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van 'de grondwerker' Jo Polak Plaats: Molengoot, Joods werkkamp Datum: 1942

MozesRoet

Mozes
Roet