In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Wallega, Jacques (Isaac) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-07-15 Onderwerp: Ausweiskarte

Van: Wallega, Jacques (Isaac) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-07-15 Onderwerp: Ausweiskarte

Ausweiskarte van Jacques Wallega uit kamp Westerbork

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 26

Garage-barak 76&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Details: 1:10&nbsp; Datum:

Garage-barak 76&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Details: 1:10&nbsp; Datum:

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van de garage-barak nummer 76

Naan is een heel stoer, kleurrijk meisje. Ze komt uit een rijke cultuur. In het boekje&nbsp;Naan en de wonderlijke schoolreis&nbsp;neemt Naan ons mee op haar reis de wijde wereld in. Ze laat zien dat je nooit moet opgeven en dat je zelf je droom kunt waarmaken.&nbsp;

Het boekje&nbsp;Naan en de wonderlijke schoolreis&nbsp;is een creatie van Alisa Cuuna en is geboetseerd naar haar eigen leven. Alisa is een Roma, geboren in 1991 in Aversa nabij Napels, die vanaf haar tiende levensjaar in Nederland woont. Haar vader en moeder komen oorspronkelijk uit het voormalige Joegoslavië en trokken vandaar naar Italië. ‘Mijn ouders vonden het daar prima en hadden er hun draai gevonden. Toch moesten ze daar halverwege de jaren negentig weer weg. En zo kwamen wij in Nederland terecht’, aldus Alisa.&nbsp;

In Nederland aangekomen wordt de familie Cuuna vanwege stateloosheid in de asielprocedure geplaatst. De kinderen kunnen naar school en leren er Nederlands, haar ouders niet. Om die reden leest Alisa voor haar ouders alle officiële stukken met betrekking tot hun procedure en vertaalt deze voor hen. Alisa voelt dit als een grote verantwoordelijkheid. ‘Ik kon hierdoor geen kind meer zijn.’

Als het gezin uitgeprocedeerd is, hebben ze nergens meer recht op. Alisa, 15 jaar oud, wil echter zo graag studeren, dat ze zelf naar scholen gaat om te lobbyen om aangenomen te worden. Zo lukt het haar om HAVO/VWO te doen. Door haar illegale status is het echter niet mogelijk om aan het eindexamen deel te nemen.&nbsp;&nbsp;

In 2009 worden de ouders van Alisa en haar broertje en zusjes uitgezet naar Kosovo, terwijl zij alleen in Nederland achterblijft, illegaal, zonder verblijfplaats en sociale voorzieningen. Na één dag wordt het gezin Cuuna echter weer naar Nederland teruggestuurd en begin alles van voren af aan.

Alisa klopt voor hulp aan bij instanties als Unicef en Defence for Children, organisaties die opkomen voor de rechten van kinderen. Of het geholpen heeft kan niet met zekerheid vastgesteld worden, maar uiteindelijk mag de familie Cuuna vanwege het kinderpardon in Nederland blijven. Alisa is haar ouders dankbaar voor het besluit dat ze ooit naar Nederland gegaan zijn. Ze is niet meer stateloos en heeft na 23 jaar een paspoort. Ze studeert in 2018 af aan de toneelschool in Groningen en behaalt in 2024 haar Bachelor of Fine Arts.&nbsp;

Alisa’s jeugdervaringen hebben er mede toe geleid dat zij in 2021 de stichting Power of Choice heeft opgericht. Deze heeft als missie onderwijs bij minderheidsgroeperingen te bevorderen. Daarnaast stimuleert de stichting participatie en integratie van kinderen in de Nederlandse samenleving met de focus op cultuur en identiteit. In 2023 brengt de stichting het boekje over Naan uit. &nbsp;

Bij de keuze van projecten voor de stichting heeft Alisa veel aandacht voor de gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het verhaal over de moord op de Sinti en Roma, ‘de vergeten Holocaust’, moet doorverteld worden, vindt ze. Ook omdat Sinti en Roma nog steeds vaak negatief in de media komen, de vooroordelen zijn hardnekkig. Veel jongeren waar Alisa mee samenwerkt vinden het moeilijk om te zeggen dat ze Sinti of Roma zijn. Alisa spreekt hierbij ook uit eigen ervaring, ook zij heeft haar Roma achtergrond in haar jeugd een tijdlang verzwegen.

<blockquote>“Het is niet goed als je je afkomst moet ontkennen. Je ontkent je identiteit met zijn normen en waarden.”</blockquote>

Nu draait Alisa het om: ze gebruikt dat wat ze heeft meegemaakt in haar werk als theatermaker en actrice. Zo ook in haar theatermonoloog ‘Lieve Settela’. In dit theaterstuk worden de levens van Settela Steinbach en Alisa naast elkaar gelegd middels een briefwisseling. Settela, een Sintezza, is het meisje met de hoofddoek op het filmfragment uit 1944 in kamp Westerbork dat ingeklemd tussen twee schuifdeuren van een goederwagon naar buiten staart. De trein staat op het punt te vertrekken naar Auschwitz.&nbsp;

De fictieve briefwisseling begint als Settela negen jaar is en in Limburg woont. Ze wisselen ervaringen uit en worden vriendinnen. Beiden komen uit een goed en warm gezin, waar het veilig is. Ze delen leuke dingen met elkaar. Maar op een zeker moment verandert het leven totaal: er gaan geruchten over mannen met zwarte laarzen die hen (de Sinti en Roma) willen oppakken.&nbsp;

Het stuk eindigt met Settela die uit de treinwagon kijkt naar een hond en zegt: ‘Ik kijk naar de hond, ik wil die hond zijn. Ik wil buitenspelen. Ik ben bang.’ Met een klap worden de wagondeuren dichtgeschoven en vergrendeld. Alisa tot slot: ‘Jij, Settela, woont in mij. Ik neem je mee op mijn reis. Jij bent mijn fundament en inspiratie om te kunnen zijn wie ik ben.’ &nbsp;<figure class="image image_resized" style="width:50%;"><img src="https://kenniscentrum.kampwesterbork.nl/HttpHandler/icoon.ico?file=17618766"></figure>

Voor Alisa was een briefwisseling tussen haar en Settela Steinbach als theatrale manier om haar verhaal te vertellen, een logische. Ze ziet parallellen tussen beide levens: Settela was net als haar een kind en wilde leven. En waar Settela in Westerbork terechtkwam daar verbleef Alisa als tienjarig meisje jarenlang in de asielprocedure, zonder verblijfsvergunning. Heel andere levens, maar toch ook weer gelijk. ‘Je voelt je niet gewenst en dat is heel erg. Lieve Settela is daarom een project dat dicht bij mijn hart ligt. Het werken eraan heeft me geheeld”.

Alisa hoopt dat het verhaal van Settela meer bekendheid krijgt. Ze trekt met haar voorstelling langs scholen in Nederland, zodat volgende generaties kennis kunnen nemen van deze geschiedenis en zíj vrijer kan bewegen in een wereld die zo behept is met vooroordelen.

Matthieu Leonardvan Gelderen

Matthieu Leonard
van Gelderen